Bölgədə davam edən gərginliklər qiymətlərin kəskin artımına yol açır
İran və Yaxın Şərqdə davam edən hərbi əməliyyatlar qlobal iqtisadiyyata öz ağır zərbələrini vurmaqdadır. Körfəz regionunda hərbi və siyasi ritorikanın sərt qalması xüsusilə də enerji bazarlarında risk amilini daha da yüksək saxlamaqdadır. Bu vəziyyət investorların riskli aktivlərdən qismən uzaqlaşmasına və təhlükəsiz aktivlərə yönəlməsinə səbəb olur ki, gərginlik xüsusilə neft və qızıl bazarlarında qiymətlərin həssas reaksiya verməsini daim izləyir. Qlobal mühitdə əsas indekslərdə artım əvvəlki aylarla nisbətdə çox zəif olub. Belə ki, “Dow Jones” cəmi 2,4 faiz artaraq 46,5 bəndə yüksəlib. “S&P 500” indeksi isə 0,72 faiz artaraq 6,57 bənd, “Nasdaq Composite” isə 1,1 faiz artaraq 21,84 bənd təşkil edib. Avropa bazarlarında da artım tendensiyası müşahidə olunub. “Euro Stoxx” 2,93 faiz, “FTSE 100 Index” 1,85 faiz, “DAX Index” 2,73 faiz yüksəlib. Asiya-Sakit okean regionunda isə əsas indekslər üzrə əsasən mənfi dinamika qeydə alınıb. “Nikkei” 2,42 faiz “TOPIX Index” 1,64 faiz, “Hang Seng Index” 1,52 faiz, “CSI 300 Index” 1,17 faiz geriləyib. Beləliklə, mart ayının sonu və aprel ayının ilk günləri qlobal maliyyə bazarlarında həm iqtisadi məlumatların, həm də geosiyasi risklərin təsiri ilə formalaşan yüksək həssaslıq dövrü kimi yadda qalıb.
ABŞ-da və Avropada mənfi siqnallar özünü biruzə verməkdədir
Dünya iqtisadiyyatının əsas güc mərkəzi olan ABŞ-da artıq mənfi siqnallar özünü biruzə verməkdədir. Cari ilin ilk rübündə əmək bazarı hesabatına əsasən, bu ölkədə zəifləyən əməkhaqqı dinamikası bazarlara öz təsirlərini göstərib. Mart statistikası əməkhaqqı artımının həm aylıq, həm də illik tempdə yavaşlaması dollar, istiqraz və səhm bazarlarının qiymətləndirməsində balansı dəyişib. Orta saatlıq qazanc aylıq müqayisədə cəmi 0,2 faiz artıb ki, bu da proqnozlaşdırılan göstəricidən aşağıdır. Ekspertlərin fikrincə, əməkhaqqı artımının həm aylıq, həm illik əsasda proqnozlardan zəif qalması inflyasiya təzyiqi baxımından mesajlarını verməsi deməkdir.
ABŞ-la yanaşı, Almaniya, Avrozona və Böyük Britaniyada açıqlanan makroiqtisadi göstəricilər monetar siyasət gözləntilərini yenidən formalaşdırarkən, bölgədə davam edən gərginlik investorların risk qiymətləndirmələrini daha da sərtləşdirir. Avrozonada və xüsusilə Almaniyada açıqlanan iqtisadi göstəricilər sənaye sektorunda zəifliyin davam etdiyini göstərir. İstehsal və ixrac göstəricilərindəki durğunluq Avropa iqtisadiyyatının bərpa prosesinin ləng getdiyini ortaya qoymaqla yanaşı, inflyasiyanın yenidən artmasına işarə edir. Avropa Mərkəzi Bankının hazırkı yumşaq monetar siyasətinin sərtləşəcəyinə dair ehtimallar böyüyür. Böyük Britaniyada da zəif artım və monetar ehtiyatlılıq müşayiət edilir. Birinci rübə dair açıqlanan iqtisadi məlumatlar iqtisadi artımın kövrək və qeyri-sabit olaraq qaldığını təsdiqləyir. İstehlakçı xərclərində və investisiyalarda məhdud artım “Bank of England”ın faiz siyasətində ehtiyatlı mövqeyini davam etdirəcəyini göstərdi. Bu fonda funt-sterlinq dalğalı dinamika nümayiş etdirməkdədir.
“ING Group”: dünya ölkələrində inflyasiya riskləri yüksəkdir
Mütəxəssislər bildirirlər ki, Hörmüz boğazının bağlanması qlobal neft qiymətlərində kəskin artım dünya bazarlarında təşvişə səbəb ola bilər. Bu boğaz dünya enerji təhlükəsizliyinin əsas arteriyalarından biri hesab olunur. Boğazın bağlanması qlobal iqtisadi şoka çevrilə, əksər ölkələrdə inflyasiya ikirəqəmli həddə çatdıra bilər. Niderlandın ən böyük maliyyə qrupu olan “ING Group”un hesablamalarına əsasən, bütün dünya ölkələrində inflyasiya riskləri yüksək olaraq qalır və qiymət artımına həm xarici, həm də daxili amillər təsir göstərir. Xüsusilə qlobal ərzaq bazarındakı bahalaşma və daxili kommunal tarif artımları inflyasiya təzyiqlərini gücləndirən əsas faktorlar kimi qiymətləndirilir. Yeni gözləntilərə görə, qlobal ərzaq qiymətlərində təxminən 10 faiz artım baş verəcək ki, bu da əksər ölkələrdə qiymət indekslərini artıracaq.
Digər institutların ehtimallarına görə, qlobal iqtisadiyyatda ölkələr üzrə inflyasiya gözləntilərini də fərqli istiqamətə səmtləndirir. ABŞ-də təklif şoku kimi çıxış edən tariflərin tədricən istehlak qiymətlərinə ötürülməsi əlavə inflyasiya təzyiqləri yaradacaq. Avropa və digər region ölkələrində bahalı tarif çərçivəsi mənfi tələb şoku kimi çıxış edir. Ümumilikdə, 2026-cı ildə inkişaf etmiş ölkələrdə (İEÖ) inflyasiya proqnozu ən azı 2-4 faiz, inkişaf etməkdə olan ölkələrdə (İEOÖ) isə 2,5-5,4 faiz artımla fərz edilir.
“Standard & Poor’s” (“S&P Global Ratings”) beynəlxalq reytinq agentliyi açıqladığı yeni sənəddə dünya üzrə orta illik inflyasiyanın 3 fazi səviyyəsində artacağı proqnozlaşdırılır. Beynəlxalq Valyuta Fondunun (BVF) proqnozlarında da inflyasiyanın yüksələcəyinə dair ehtimallar yer alır. BVF hesab edir ki, mövcud makroiqtisadi şərait və bazar təhlilləri inflyasiyanın artırıcı istiqamətdə dəyişdiyini göstərir. BMT-nin Ərzaq və Kənd Təsərrüfatı Təşkilatının (FAO) məlumatına görə, martda ərzaq qiymətləri indeksi ötən illə dövrü əsasda 1,7 faiz artıb, ancaq vəziyyət qiymət indeksinin ilin sonuna qədər daha da artacağına işarə edir.
Azərbaycanda idxal inflyasiyası yüksələ bilər
“ING Group”un təxminlərinə görə, Azərbaycanda idxal inflyasiyası fonunda qiymət indeksi 1,5 faiz-bənd yüksələ bilər. Ölkəmizdə illik inflyasiyanın 2026-cı ildə 5 faiz, 2027-ci ildə isə 5,5 faiz səviyyəsində olacağını proqnozlaşdırır. Əvvəlki proqnozlarla müqayisədə 2026-cı il üzrə gözləntilər 0,2 faiz bəndi azaldılıb, 2027-ci il üzrə isə 0,9 faiz bəndi artırılıb. Analitiklərin qiymətləndirmələrinə görə, 2026-cı ilin ilk rübündə inflyasiya 5,8, ikinci rübdə 5,5, 3-cü rübdə 4,9, dördüncü rübdə isə 4,6 faiz səviyyəsində gözlənilir. Yeri gəlmişkən, İqtisadiyyat Nazirliyi 2026-cı ildə inflyasiyanı 4,8 faiz, Mərkəzi Bank isə son qiymətləndirmə üzrə 5,7 faiz səviyyəsində proqnozlaşdırıb.
Xatırladaq ki,Azərbaycanda inflyasiya portfelinin təqribən yarısı idxal mallarının qiymət dəyişikliyindən formalaşır. Belə ki, ölkəmizdə inflyasiyanın təxminən 45 faizi yerli istehsal və daxili tələbdən, qalan 50 faizdən çoxu isə idxaldan yaranır. Bu o deməkdir ki, hazırda qeydə alınmış 5,7 faizlik infylyasiyanın təxminən 2,9 faizi idxala bağlıdır. Bunun da əsas başlıca səbəbi müxtəlif əmtəələrin, xüsusilə də ərzaq mallarının, xüsusilə də yerli qida istehsalında tələb olunan xammal komponentlərinin idxalının xaricdən gətirilməsidir. Bu baxımdan inkişaf etmiş bazarlarda və Yaxın Şərq gərginliyindən təsirlənən regionlarda artan qiymət əmsallarının idxal inflyasiyası üçün yeni risklər yaratması gözləniləndir.
Mərkəzi Bankdan yeni proqnoz
Mərkəzi Bank bildirir ki, baza ssenariyə əsasən, 2026-cı ilin və 2027-ci ilin sonuna illik inflyasiyanın hədəf daxilində olacağı proqnozu dəyişməz qalır. Son meyillərin təhlili 2026-cı ilə inflyasiya proqnozunun artma istiqamətində dəyişdirilməsi ehtimalının olduğunu göstərir. Ötən iclasdan bəri inflyasiya riskləri balansına artırıcı təsir göstərə bilən amillərin aktivləşməsi müşahidə olunur. Regionda gərginliyin kəskin fazaya keçməsi qlobal əmtəə və maliyyə bazarlarında qiymət və indekslərin dəyişkənliyini yüksəltməkdədir. Bu şəraitdə əsas xarici risk idxal qiymətlərinin daxili inflyasiyaya ötürülməsi ilə bağlıdır. Belə ki, qlobal neft-qaz təchizat zəncirlərində pozuntuların yaranması, enerji məhsullarının qiymətinin artımı və logistika xərclərinin yüksəlməsi ticarət tərəfdaşlarında inflyasiyanın artımına səbəb ola bilər. İdxal qiymətlərinin daxili inflyasiyaya ötürülməsi riski ticarət tərəfdaşlarında inflyasiya prosesləri ilə yanaşı, nominal effektiv məzənnənin dinamikasından da asılı olacaqdır. Daxili risk faktorları arasında təklif - xərc amilləri mühüm olaraq qalır.
E.CƏFƏRLİ
