NASA yarım əsrdən sonra ilk pilotlu kosmik gəmini - "Artemis 2" missiyasını Yerin peykinə göndərir
Bu gün gecəyarısı NASA 54 ildən sonra ilk astronavt ekspedisiyasını Kanaveral burnundan Aya göndərməyi planlaşdırır. Lakin Ayın səthinə eniş hələlik baş verməyəcək: "Artemis 2" missiyası dörd astronavtı Ayın ətrafına göndərir və 10 gündən sonra onlar Yerə qayıdacaqlar.
Aya eniş isə 2028-ci ilə planlaşdırılır və bundan sonra NASA müntəzəm olaraq Yerin peykinə ekspedisiyalar göndərərək orada daimi baza qurmaq niyyətindədir.
Dünən qarşıdan gələn missiya ilə bağlı gündəlik brifinqlərin sonuncusunda NASA nümayəndələri uçuş üçün hər şeyin hazır olduğunu bildiriblər. Hava şəraiti - buludlar, güclü küləklər və ya texniki problemlər istisna olmaqla - "Orion" kosmik gəmisini daşıyan nəhəng "Space Launch System" raketi aprelin 1-də yerli vaxtla saat 18:24-də (cümə axşamı Bakı vaxtı ilə saat 02:24) havaya qalxmalı idi. Buraxılış cəhdi uğursuz olarsa, NASA başqa bir cəhd etməyə hazırdır. Bunun üçün daha altıgünlük müddət açıq qalır.
BBC-nin Ağ Ev müxbiri Bernd Debüssmannın qeyd etdiyi kimi, cəhd uğurlu olarsa, "Artemis" proqramı Tramp administrasiyasına siyasi çəki qatacaq, müvəqqəti olaraq bütün amerikalıları ölkələrinə görə qürur hissi ilə birləşdirəcək və ümumiyyətlə, kosmik yarışda, xüsusən də Ay mineral ehtiyatları uğrunda potensial rəqabətdə ABŞ-yə Çin üzərində əlavə üstünlük verəcək. Uzunmüddətli perspektivdə NASA Marsa insan missiyaları üçün Ay bazasından tramplin kimi istifadə etməyi planlaşdırır.
Xatırladaq ki, amerikalı astronavtlar ilk dəfə 1969-cu ilin iyul ayında Aya eniş ediblər və son səfərləri 1972-ci ildə olub. O vaxtdan bəri Aya qayıtmaq barədə söhbətlər dəfələrlə qaldırılıb, lakin qonşu səma cisimlərinə insanları göndərmək üçün proqramı Prezident kimi ilk müddətində Donald Tramp başladıb. Onun 2017-ci ildə imzaladığı "Kosmik siyasət haqqında birinci direktiv" əvvəlcə astronavtların birbaşa Marsa göndərilməsini nəzərdə tuturdu. Prezidentliyin ikinci müddətində isə diqqət Aya yönəldildi. Onu da qeyd edək ki, keçən ilin dekabr ayında Tramp ABŞ-nin 2028-ci ildə Aya qayıtmasını və 2030-cu ilə qədər orada daimi baza qurmasını ehtiva edən bir sərəncam imzalayıb.
Aya ilk uçuşlar dövründə ABŞ Sovet İttifaqı ilə kosmosda birincilik və Yer kürəsində nüfuz uğrunda yarışırdı. İndi amerikalıların əsas rəqibi Çindir. Pekin yaxın illərdə Aya taykonavtlar göndərməyi planlaşdırır. Trampın son kosmik sərəncamında Çin Ay yarışında rəqib kimi qeyd edilməyib, lakin NASA başçısı Cared Ayzekman bu rəqabət barədə açıq danışıb: "Biz Amerikanın kosmosdakı birinciliyinə meydan oxuyan əsl geosiyasi rəqiblə qarşılaşırıq. Bu dəfə məqsədimiz bayraqlar və ayaq izləri deyil. Bu dəfə məqsədimiz qalmaqdır. Amerika bir daha heç vaxt Aydan imtina etməyəcək".
Ayın tədqiqatının başlanması uzunmüddətli perspektivdə böyük iqtisadi faydalara da səbəb ola bilər. Məsələn, bu barədə NASA-nın keçmiş rəhbəri Şon O'Kif BBC-yə verdiyi müsahibədə bildirib: "Biz illərdir bunun sadəcə bir toz topu olduğunu düşünürdük və sonra orada xeyli miqdarda helium-3 olduğunu aşkar etdik . Bu helium izotopu potensial olaraq gələcək reaktorlarda kompakt və uzunömürlü termonüvə yanacağına çevrilə bilər." Bundan əlavə, Ayda Yer kürəsində elektronika istehsalında lazım olan litium, platin və digər nadir metallar var. Çin hazırda bu metallar bazarında dominantlıq edir və bu, Tramp administrasiyasında böyük narahatlıq doğurur. Ayın bütün bu mineral ehtiyatlarının dəyəri hazırda məlum deyil, lakin çox böyük ola bilər. Yer atmosferində çox nadir olan Helium-3-ün bir kiloqramının qiyməti hazırda təxminən 20 milyon dollardır.
Mərkəzi Kəşfiyyat İdarəsinin Elm və Texnologiya şöbəsinin keçmiş zabiti və hazırda Strateji və Beynəlxalq Tədqiqatlar Mərkəzinin analitiki olan Kleyton Svoup deyir ki, "Artemis" proqramının məqsədlərindən biri Ayın nə təklif edə biləcəyini dəqiq müəyyən etməkdir. O, BBC-yə bildirib: "Hələlik Aya dollar qiyməti qoya bilmərik, amma Çinlə rəqabətdən qaçmaq mümkün deyil".
"Kosmos müxtəlif siyasi baxışlara malik amerikalıların nailiyyətlərə nəzər salıb onları birlikdə qeyd edə biləcəyi azsaylı sahələrdən biridir", - deyə analitik mərkəzi olan Xarici Əlaqələr Şurasının kosmik mütəxəssisi Ester Brimmer bildirib: "Əksər amerikalılar kosmik proqramlarını qürur mənbəyi kimi görürlər və onun sosial təsiri insanları bir araya gətirir".
Sonda bildirək ki, problem yaranmasa, üç amerikalı - komandir Rid Vayzman, pilot Viktor Cey Qlover, mühəndis Kristina Kox və bir kanadalı fizik və pilot Ceremi Hansen Aya yola düşəcəklər.
