AZƏRTAC türk xalqlarının mədəni irsinə həsr olunmuş silsilə materialları davam etdirir
Bakı, 31 mart, AZƏRTAC
Türk dünyası təkcə ortaq tarixi keçmiş deyil, həm də dil, adət-ənənə, epik irs və dəyərlərin dövlət sərhədlərinə və coğrafi məsafələrə baxmayaraq xalqları birləşdirməyə davam etdirən vahid mədəni məkandır. Qloballaşma şəraitində tarixi yaddaş, mədəni kod və ənənələrin davamlılığı məsələləri xüsusi əhəmiyyət kəsb edir. Dil və epos sadəcə ünsiyyət vasitələri və ya ədəbiyyat abidələri deyil, həm də cəmiyyətin kimliyinin və mənəvi möhkəmliyinin təməlinə çevrilir.
AZƏRTAC Ankara Hacı Bayram Vəli Universitetinin müəllimi professor Feyzi Ərsoy ilə türk dilinin mənşəyi, tarixi inkişaf mərhələləri və türk dilləri arasındakı oxşarlıqlar barədə söhbət edib.
- Türk dilinin mövcudluğunu tarixdə nə vaxtdan izləmək olar?
- Türk dili türklərin tarixi səhnəyə çıxmasından bəri mövcud olub. Lakin ən qədim yazılı abidələr Qədim türk dili dövrünə - 7-13-cü əsrlərə aiddir. Müasir türk yazılı dillərinin əksəriyyəti onun davamıdır.
Lakin saxa (yakut) və çuvaş kimi bəzi dillərin kökləri daha erkən mərhələlərə - Prototürk və Ən Qədim türk dili dövrlərinə gedib çıxır. Prototürk dili təxminən eramızın əvvəllərinə gedib çıxır və VII əsrə qədər davam edir, daha erkən mərhələ isə eramızdan əvvəlki dövrə gedib çıxır.
Türk dilinin ayrı-ayrı izləri hətta VII–VIII əsrlərdən əvvəl qeydə alınıb. Xüsusilə, eramızın IV əsrinə aid Çin mənbəyində qeydə alınmış ifadələr ən qədim qeydə alınmış türk cümlələri hesab olunur və ehtimal ki, Hunların dilinə aiddir.
Bundan əlavə, 1970-ci ildə Qazaxıstanda aşkar edilmiş İssık kitabəsi mühüm arxeoloji dəlildir. 26 hərfdən ibarət olan bu mətn qədim türk runik əlifbası ilə oxşarlıqlara malikdir. Şərhlərdən birinə görə, o, gündəlik və ya ritual məzmunu ifadə edə bilər.
Şumer və türk dilləri arasında mümkün əlaqələr haqqında da bir fərziyyə mövcuddur. Bir sıra tədqiqatçının məlumatına görə, onlar arasında xeyli sayda oxşar söz müəyyən edilib. Məsələ mübahisəli olaraq qalsa da, bu, türk dilinin daha qədim olduğunu ehtimal etməyə imkan verir.
Beləliklə, əsas yazılı abidələr VII–VIII əsrlərə aid olsa da, onun kökləri daha dərinə gedib çıxır.
-Türk dili ilə Azərbaycan dili arasındakı tarixi yaxınlığı necə izah etmək olar? Burada hansı mərhələlər əsas rol oynamışdır?
- Türk dilinin VII - XIII əsrlərdə inkişaf dövrü Qədim türk adlanır və bu da öz növbəsində üç altmərhələyə bölünür: Orxon-Göktürk, Qədim Uyğur və Qaraxanlı.
XIII əsrdə türk yazılı dili Xarəzmin şərq bölgəsində mərkəzləşib. XIII-XIV əsrlərdə o, yalnız bu əsas mərkəzdə deyil, həm də Yuxarı Volqa bölgəsində, Misirdə, Suriyada, Anadoluda və Azərbaycanda istifadə edilib.
Bundan sonra, XIII-XIV əsrlərdə Anadolu və Azərbaycanda Oğuz ləhcəsi əsasında Qərbi türk yazılı dili formalaşıb.
Məhz bu dil həm Azərbaycan dili, həm də Türkiyədə müasir türk dilinin əsasını təşkil edib. Azərbaycan dili bu dilin şərq qolunu, türk dili isə qərb qolunu təmsil edir. Hər ikisi türk dillərinin Oğuz qrupuna aiddir. Bundan əlavə, bu dillərin daşıyıcıları tarixən uzun müddət yan-yana yaşamışlar ki, bu da onların qarşılıqlı yaxınlığına səbəb olub. Xüsusilə, Türkiyənin bəzi şərq bölgələrinin dialektləri struktur baxımından Azərbaycan dilinə daha yaxındır ki, bu da olduqca təbii haldır.
- “Türk" və “Türk dili” anlayışlarının semantik məzmunu nədən ibarətdir?
- Türk dilinin izahli lüğətində “türk” sözü dünyanın müxtəlif bölgələrində yaşayan və türk dilinin müxtəlif ləhcələrində danışan bir xalq, eləcə də Türkiyə Respublikasının əhalisi kimi müəyyən edilir.
“Türk dili” anlayışının iki mənası var: geniş mənada türk xalqlarının danışdığı dillər toplusu, dar mənada isə türk dilidir. Beləliklə, bu anlayışlar həm Türk dünyasının birliyini, həm də onun dil müxtəlifliyini əks etdirir.
Müxbir - Günel Alıyeva
