ain.az bildirir, Lent az saytına əsaslanaraq.
Lent.az “Qafqaz Şeyxülislamları” rubrikasında Qafqaz müsəlmanlarının üçüncü şeyxülislamı olan Şeyx Əhməd Salyani haqqında bioqrafiyanı təqdim edir.
- Şeyx Əhməd Salyani kimdir və nə vaxt doğulub?
Şeyx Əhməd Salyani, yəni Əhməd Məhəmmədəli oğlu Hüseynzadə 1812-ci ildə Salyan şəhərində dünyaya gəlib.
- Şeyx Əhməd Salyaninin ailəsi haqqında nə məlumdur?
Şeyx Əhməd Salyani Qafqaz müsəlmanlarının I şeyxülislamı Məhəmmədəli Hüseynzadənin oğlu, məşhur mütəfəkkir Əli bəy Hüseynzadənin isə babasıdır. Bu baxımdan onun yetişdiyi ailə mühiti həm dini, həm də intellektual ənənələrlə zəngin olub.
- Əhməd Hüseynzadənin təhsili necə başlayıb?
Uşaqlıq dövründən etibarən elmə maraq göstərən Əhməd Hüseynzadə əvvəlcə Qafqaz Müsəlman Ruhani məktəbində oxuyub.
- Şeyx Əhməd Salyani ali təhsilini harada alıb?
Daha sonra atasının təşəbbüsü ilə ali dini təhsil almaq üçün İraqa göndərilib.
- İraqda aldığı təhsilin əhəmiyyəti nə olub?
O dövrdə İraq Şərqin ən nüfuzlu dini mərkəzlərindən biri sayılırdı və burada aldığı təhsil onun elmi dünyagörüşünü ciddi şəkildə formalaşdırıb.
- Təhsildən sonra hansı fəaliyyətlə məşğul olub?
Təhsilini başa vurub geri qayıtdıqdan sonra Tiflis və Gəncə bölgələrində dini vəzifələrdə çalışıb, eyni zamanda elmi və ədəbi fəaliyyətlə məşğul olub.
- Şeyx Əhməd Salyani hansı dilləri bilib?
Ərəb və fars dillərini yüksək səviyyədə bilib və bu dillərdə yazıb-oxuyub.
- Şeyxülislam vəzifəsinə nə vaxt təyin olunub?
1862-ci ildə Rusiya imperatoru II Aleksandrın qərarı ilə Əhməd Hüseynzadə Zaqafqaziya şeyxülislamı vəzifəsinə təyin edilib.
- Bu vəzifə Şeyx Əhməd Salyaniyə nə qazandırıb?
Bu vəzifə ona böyük nüfuz qazandırıb və o dövrdə Qafqaz müsəlmanlarının dini həyatına rəhbərlik edən əsas şəxsə çevrilib.
- Dövlət tərəfindən ona hansı imkanlar verilib?
Ona dövlət tərəfindən yüksək məvacib ayrılıb və bu da onun statusunu daha da möhkəmləndirib.
- 1872-ci ildə hansı dəyişikliklər baş verib?
1872-ci ildə Zaqafqaziyada şiə və sünni müsəlmanlar üçün ayrı-ayrı ruhani idarələr yaradıldıqdan sonra onun fəaliyyət sahəsi daha da genişlənib və səlahiyyətləri artırılıb.
- Şeyx Əhməd Salyani necə alim kimi tanınıb?
Şeyx Əhməd Salyani yalnız dini rəhbər kimi deyil, həm də maarifçi alim kimi tanınıb.
- Şeyx Əhməd Salyaninin maarifçilik baxışları nədən ibarət olub?
O, hesab edirdi ki, cəmiyyətin inkişafı üçün təkcə dini biliklər kifayət etmir, insan dünyəvi elmləri də öyrənməlidir.
- Şeyx Əhməd Salyani hansı elmlərin öyrənilməsini təşviq edib?
Bu səbəbdən o, riyaziyyat, coğrafiya, tarix və digər sahələrin öyrənilməsini təşviq edib.
- Şeyx Əhməd Salyaninin fikrincə insan necə özünü tanıya bilər?
Onun fikrincə, insan özünü tanımaq üçün həm dini, həm də elmi biliklərə sahib olmalıdır.
- O, yaradıcılığa nə vaxt başlayıb?
O, gənc yaşlarından yazıb-yaratmağa başlayıb və müxtəlif sahələr üzrə əsərlər qələmə alıb.
- Onun əsərləri hansı dillərdə yayılıb?
Əsərləri ərəb, fars və rus dillərində yayılıb və geniş oxucu kütləsinə çatıb.
- “Tarixi-ədəbiyyati-türk” əsəri haqqında nə deyilir?
“Tarixi-ədəbiyyati-türk” əsəri xüsusilə diqqət çəkir, çünki bu əsərdə türk xalqlarının ədəbiyyatı, dili və tarixi barədə mühüm fikirlər yer alır.
- Bu əsərdə hansı mövzulara toxunulub?
O, Göytürklər, uyğurlar, Oğuz mədəniyyəti və klassik türk ədəbiyyatı haqqında düşüncələrini ortaya qoyub və bu sahədə ilk təşəbbüslərdən birini edib.
- Mirzə Fətəli Axundzadə onun haqqında nə deyib?
Onun dövründə yaşamış böyük maarifçi Mirzə Fətəli Axundzadə Şeyx Əhməd haqqında yüksək fikirlər söyləyib və onu geniş dünyagörüşlü, tərəqqisevər alim kimi dəyərləndirib.
- Tiflisdə yaşaması ona necə təsir edib?
Tiflisdə yaşaması ona Qərb mədəniyyəti ilə tanış olmaq imkanı yaradıb və bu da onun düşüncə tərzinə müsbət təsir göstərib.
- O, digər ruhanilərdən nə ilə fərqlənib?
O, dövrünün bir çox ruhanilərindən fərqli olaraq yeniliklərə açıq olub və cəmiyyətin dəyişən tələblərini düzgün qiymətləndirə bilib.
- Hansı mükafatla təltif olunub?
1881-ci ildə onun xidmətləri yüksək qiymətləndirilib və o, “Müqəddəs Vladimir” ordeninin III dərəcəsi ilə təltif olunub.
- Bu mükafat nəyi göstərir?
Bu mükafat onun həm dini, həm də ictimai sahədə gördüyü işlərin dövlət tərəfindən qəbul edildiyini göstərir.
- O, nə vaxta qədər şeyxülislam olub?
Şeyx Əhməd Hüseynzadə 1884-cü ilə qədər şeyxülislam kimi fəaliyyət göstərib.
- Onun ölümü haqqında nə məlumdur?
Daha sonra bu vəzifədən ayrılıb və 1887-ci ildə Tiflis şəhərində vəfat edib.
- Şeyx Əhməd Salyani harada dəfn olunub?
O, Tiflisdə dəfn olunub və məzarı uzun illər boyunca ziyarət edilən yerlərdən biri kimi tanınıb.
- Əli bəy Hüseynzadə onunla bağlı hansı sənət əsəri yaradıb?
Əli bəy Hüseynzadə 1885-1889-cu illərdə Peterburq Universitetinin tələbəsi olarkən yağlı boya ilə Şeyxin portretini çəkib.
- Bu portretin əhəmiyyəti nədir?
Əsər XIX yüzildə müasir Azərbaycan rəssamlığının əsasını qoyan ilk rəsmdir.
- Şeyx Əhməd Salyani hansı sahələrdə töhfə verib?
O, Qafqazda dini idarəçilik sisteminin formalaşmasına, maarifçilik ideyalarının yayılmasına və türk ədəbiyyatı tarixinin öyrənilməsinə mühüm töhfə verib.
- Ona aid qədim Qurani-Kərim nüsxələri haqqında nə deyilir?
Son illərdə ona məxsus olduğu deyilən qədim Qurani-Kərim nüsxələrinin tapılması da onun tarixi şəxsiyyət kimi əhəmiyyətini bir daha göstərir.
- Bu kitablar necə qorunub?
Bu kitablar vaxtilə qorunmaq üçün torpağa basdırılıb, daha sonra aşkar olunaraq Salyan kitabxanasına təqdim olunub və bu gün xüsusi şəraitdə saxlanılır.
- Ümumilikdə Şeyx Əhməd Salyani necə qiymətləndirilir?
Şeyx Əhməd Salyani həm dini lider, həm alim, həm də maarifçi kimi Azərbaycan tarixində dərin iz qoymuş şəxsiyyətlərdən biri sayılır.
Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün ain.az saytını izləyin.
