ABŞ üçün İrandan çıxış yolu kompromisdən keçir və uzunmüddətli müharibə riski artır...
Müəllif: Ceyms F. Ceffri, Vaşinqton Yaxın Şərq Siyasəti İnstitutunun tədqiqatçısı
Foreign Affairs nəşri, ABŞ
Fevralın sonlarında ABŞ və İsrail İranı bombalamağa başlayanda ABŞ Prezidenti Donald Tramp və onun müşavirləri, ehtimal ki, rejimi zəiflədə və vəziyyəti sürətlə sabitləşdirə biləcəklərini düşünürdülər. Bu, Venesuelada prezident Nikolas Maduroya qarşı həyata keçirilmiş əməliyyata bənzər bir ssenari kimi qiymətləndirilirdi. Nüvə danışıqlarının uğursuzluğu və İsrailin İranın artan raket arsenalını neytrallaşdırmaq istəyi fonunda Vaşinqtonun “indi hərəkət etmək daha yaxşıdır” qənaətinə gəldiyi görünürdü. ABŞ artıq regionda qüvvələrini artırmışdı və daxili narazılıqlarla üzləşən İran rejimi son onilliklərin ən zəif dövrlərindən birini yaşayırdı.
Lakin hadisələrin gedişi daha çox Rusiyanın Ukraynaya qarşı apardığı müharibəni xatırladır. İranın sərt cavabı müharibəni tükəndirmə mərhələsinə keçirib və bu, Ukrayna münaqişəsinə bənzər dalan vəziyyətinin yaranmasına səbəb olub. ABŞ-nin də, Rusiya kimi, qəti qələbə qazanmaq üçün aydın yolu yoxdur və uzunmüddətli müharibəyə sürüklənmək riski artır.
Bu səhvlərdən qaçmaq üçün Vaşinqtonun kompromis nəticə ilə razılaşması zəruri ola bilər. Bu, atəşkəs müqabilində İranın nüvə materiallarının zənginləşdirilməsinə daimi məhdudiyyətlərin qoyulması, yüksək zənginləşdirilmiş uranın ölkədən çıxarılması və ballistik raket proqramının məhdudlaşdırılması kimi şərtləri əhatə edə bilər. Belə bir razılaşma Yaxın Şərqdə təhlükəsizliyi artıra bilər, lakin İranın gələcəkdə təsir imkanlarını tam aradan qaldırmayacaq.
İdeologiya və dövlət dilemması
İranın strategiyasının əsasını onun həm “ideoloji layihə”, həm də “dövlət” kimi fəaliyyət göstərməsi təşkil edib. 1979–2023-cü illər ərzində Tehran eyni zamanda həm regional təsirini genişləndirib, həm də beynəlxalq təzyiqlərdən yayınmağı bacarıb. Suriya, İraq, Livan, Qəzza və Yəməndə müxtəlif qüvvələrlə qurulan əlaqələr İranın regiondakı rolunu gücləndirib.
Uzun müddət beynəlxalq diqqət İranın nüvə proqramına yönəlib. 2015-ci il nüvə sazişi Tehrana müəyyən məhdudiyyətlər qarşılığında uran zənginləşdirmə hüququ verib. Lakin bu razılaşma sonradan ciddi tənqidlərə səbəb olub, çünki məhdudiyyətlər vaxt baxımından məhdud idi və İranın nüvə ambisiyalarını tam dayandırmırdı.
2023-cü il oktyabrın 7-də İsrailə qarşı hücumlar isə vəziyyəti dəyişdi. İranın dəstəklədiyi qüvvələr müxtəlif cəbhələrdə aktivləşdi və regionda genişmiqyaslı qarşıdurma başladı. 2025-ci ilin iyununda baş verən 12 günlük müharibə zamanı ABŞ və İsrailin zərbələri İranın hərbi və nüvə obyektlərinə ciddi zərər vurdu, lakin Tehran fəaliyyətini davam etdirdi.
Ukraynadan Tehrana paralellər
ABŞ və İsrailin ilkin planı sürətli və həlledici zərbə ilə İran rejimini zəiflətmək idi. Bu yanaşma Rusiyanın 2022-ci ildə Ukraynaya hücumu zamanı tətbiq etdiyi strategiyanı xatırladır. Lakin hər iki halda nəticə fərqli oldu və tərəflər uzunmüddətli tükəndirmə müharibəsinə daxil oldular.
Hazırda İran raket və pilotsuz aparatlarla hücumlarını davam etdirir və Fars körfəzi regionunda enerji axınlarına təsir göstərir. Bu isə qlobal bazarlarda qeyri-sabitlik yaradır və vəziyyəti daha da mürəkkəbləşdirir.
Müasir müharibələrdə əsas rol hava və raket hücumlarına məxsusdur. Lakin bu cür əməliyyatlar nadir hallarda həlledici nəticə verir. İran birbaşa müdafiədə zəif olsa da, uzunmüddətli tükəndirmə strategiyası ilə rəqiblərinə təzyiq göstərir.
Uzun müharibə riski
Tükəndirmə müharibələri illərlə davam edə bilər, xüsusilə tərəflər münaqişəni ekzistensial təhlükə kimi qəbul etdikdə. İran, İsrail və Ukrayna üçün bu münaqişələr belə xarakter daşıyır. ABŞ-də isə bu müharibəyə dəstək getdikcə azalır.
Eyni zamanda, ABŞ və Rusiya oxşar problemlə üzləşir: məqsədlərlə mövcud resurslar arasında uyğunsuzluq. Vaşinqton İranın regional təsirini məhdudlaşdırmaq istəyir, lakin bunun üçün konkret və əldə edilə bilən nəticə hədəfi tam müəyyənləşdirilməyib. Bu isə münaqişənin uzanmasına səbəb ola bilər.
ABŞ üçün ən real çıxış yolu kompromis hesab olunur. Bu, İranın nüvə və raket imkanlarının ciddi şəkildə məhdudlaşdırılması qarşılığında hərbi əməliyyatların dayandırılmasını nəzərdə tutur. Belə bir razılaşma bütün riskləri aradan qaldırmasa da, daha böyük müharibənin qarşısını ala bilər.
Nəticə etibarilə, İranla münaqişə ABŞ üçün Ukraynanın Rusiya üçün olduğu kimi uzunmüddətli və ağır bir yükə çevrilə bilər. Bu səbəbdən Vaşinqtonun əsas məqsədi müharibəni nəzarətdən çıxmadan başa çatdırmaq olmalıdır.
Poliqon.info
