"101 Ağbabalı" silsiləsindən




Dünya yarandığı gündən bəri zaman dayanmadan axır, nəsillər bir-birini əvəz edir. Lakin bu sonsuz axında hər kəs iz qoya bilmir. İnsanın bu həyatdakı ən böyük missiyası sadəcə yaşamaq deyil, mənsub olduğu kökü, tarixi və mədəniyyəti öz varlığında yaşatmalı, onu zamanın rəhmsiz aşınmasından qoruyub gələcəyə ötürməlidir. Tarix təkrar olunsa da, yaddaş itəndə millət öz kimliyini itirir. Bax, bu məqamda "ziyalı missiyası" ortaya çıxır. Həqiqi ziyalı odur ki, taleyin ona bəxş etdiyi ömür payını bir millətin mənəviyyat salnaməsinə çevirə bilsin. Əgər bir insan doğulduğu torpağın ruhunu qəlbində paytaxta, elmi auditoriyalara daşıya bilirsə, əgər o, itirilmiş yurdun hər daşını kitabların sətirlərində yenidən hörürsə, deməli, o, zamanın fövqünə qalxmağı bacarıb. Professor Avtandil Ağbabanın ömür və yaradıcılıq yolu məhz bu fəlsəfi kontekstdə — bir insanın öz kökünə sadiqlik andı və o andın poetik-elmi təcəssümü kimi dəyərləndirilməlidir. Onun üçün həyat sadəcə illərin cəmi deyil, bir ulu mahalın — Ağbabanın səsini əvvəlcə misraların hərarəti ilə yaşatmaq, sonra isə həmin səsi elm dünyasında əks-səda etdirmək, yaddaşın coğrafiyasını gələcək nəsillərin ruhuna köçürməkdir. Bu, hər kəsə nəsib olmayan bir tale, hər çiyin tərəfindən daşına bilməyən ağır və şərəfli bir missiyadır.

Azərbaycan elmi və ədəbi mühitində bəzi şəxsiyyətlər var ki, onlar təkcə topladıqları titullarla deyil, həm də çiyinlərində daşıdıqları mənəvi missiya ilə seçilirlər. Filologiya elmləri doktoru, professor Avtandil Ağbaba məhz belə ziyalılardandır. Onun imzası sadəcə bir ad və soyaddan ibarət deyil; bu imza – ulu bir coğrafiyanın, uca dağların, sazlı-sözlü bir elin, Ağbaba mahalının mənəvi pasportudur. Avtandil müəllimin ömür yolu Balıqlı kəndinin təmiz havasından, Arpaçayın zümzüməsindən güc alaraq, Bakının elmi auditoriyalarına, Sumqayıtın təhsil mühitinə və beynəlxalq elmi konfransların kürsülərinə qədər ucalıb. O, öz varlığında bir neçə mühüm missiyanı birləşdirir: o, klassik Azərbaycan filologiyasının varisi olmaqdan öncə xalqın dərdini, sevincini qələmə alan ustad bir şair, Qərbi Azərbaycanın folklor yaddaşını dirildən fədakar alim, gənc nəslin yoluna işıq tutan professor və "qeyrətli mətbuat" ənənəsini yaşadan ustad jurnalistdir. Professorun yaradıcılığına nəzər saldıqda görürük ki, onun hər bir tədqiqat əsəri, hər bir şeir misrası itirilmiş yurd yerlərimizə çəkilən intellektual bir körpüdür. O, deportasiyanın gətirdiyi fiziki ayrılığı elmi-mənəvi qovuşma ilə əvəzləyən, "vətəni vətəndən kənarda" elmi əsaslarla yaşadan nadir şəxsiyyətlərdəndir. Onun üçün Ağbaba-Şörəyel folkloru sadəcə keçmişin qalığı deyil, millətin diri qalan ruhu, sabahkı qayıdışımızın sarsılmaz təməlidir.


Hər bir böyük çay öz mənbəyindən güc aldığı kimi, professor Avtandil Ağbabanın da poetik və elmi gücü doğulduğu Balıqlı kəndindən başlanır. 1955-ci ilin sentyabrında bu uca dağlar qoynunda dünyaya göz açmaq, əslində elə ruhən o dağlar qədər məğrur və saf bir ömrün təməlini qoymaq idi. Balıqlı kəndi onun üçün sadəcə bir doğum yeri deyil, həm də ilk böyük "həyat məktəbi" oldu. O, burada ulu babaların dastanlarını dinlədi, xalqın içindəki o büllur folklorun necə yaranıb yaşadığının canlı şahidi oldu. 1972-ci ildə orta məktəbi bitirən Avtandil müəllim, Bakının qaynar elmi mühitinə – Azərbaycan Dövlət Universitetinin (indiki BDU) filologiya fakültəsinə qədəm qoydu. Lakin bu yolun ortasında vətən qarşısında əsgərlik borcu gəlirdi. 1974-1976-cı illərdə keçmiş Sovet ordusunda hərbi xidmətdə olması onun xarakterini daha da bərkitdi, intizam və məsuliyyət hissini formalaşdırdı. Əsgərlikdən sonra yenidən elm ocağına dönən gənc filoloq, klassik ədəbiyyatın və dilçiliyin incəliklərini dərindən mənimsəyərək doğma yurda – Ağbabaya bir ziyalı kimi qayıtmağa hazırlaşırdı.

Avtandil Ağbabanın fəaliyyətində müəllimlik dövrü xüsusi bir yer tutur. O, elmi dərəcələr almazdan, professor kürsüsünə qalxmazdan əvvəl kənd uşaqlarına Azərbaycan dilinin şirinliyini, ədəbiyyatımızın qüdrətini sevdirən bir müəllim-şair idi. 1978-ci ildən başlayan bu pedaqoji yol, onun gələcək folklor tədqiqatları üçün əvəzolunmaz bir təcrübə meydanı idi. Ağbabanın o təmiz havasında, sinif otaqlarında gənc Avtandil müəllim şagirdlərinə Nizaminin, Füzulinin, Səməd Vurğunun misralarını izah edərkən, həm də əslində xalqın ruhu ilə təmasda olurdu. Kənd məktəbindəki müəllimlik illəri ona xalq dilinin incəliklərini, kənd adamının təmizliyini və folklorun canlı nəfəsini duymağı öyrətdi. O, təkcə dərsliklərdəki materialı deyil, həm də o kəndin, o obanın adət-ənənələrini şagirdlərinə aşılamaqla yanaşı, özü də həmin mühitdən elmi materiallar toplayırdı. Bu dövr onun üçün həm də bir müşahidə dövrü idi. Gələcəkdə müdafiə edəcəyi dissertasiyaların ilk toxumları məhz o illərdə – Balıqlının, Ağbabanın kənd yollarında, toy-yas məclislərində, ağsaqqal söhbətlərində atılmışdı. O, hələ o zamanlardan hiss edirdi ki, bu zəngin xəzinə mütləq kağıza köçməli, elmiləşməli və tarixə möhür kimi vurulmalıdır.


1980-ci illərin sonları professor Avtandil Ağbabanın taleyinə silinməz bir yara kimi həkk olundu. Əsrlər boyu babalarımızın məskəni olan Ağbaba mahalı, Balıqlı kəndi tarixin amansız gedişatı və bədnam qonşularımızın etnik təmizləmə siyasəti nəticəsində boşaldıldı. Bir söz adamı üçün doğulub boya-başa çatdığı torpaqdan ayrılmaq təkcə fiziki köç deyil, ruhun yaralanması idi. 1989-cu ilin aprelində yazdığı "Ağlama, anam, ağlama" misraları Azərbaycan poeziyasında didərginlik mövzusunun ən səmimi nümunəsidir. Şair köçün ağırlığını fiziki deyil, mənəvi bir fəlakət kimi, yerdən və göydən ağır bir yük kimi təqdim edir:

Yollarımız oldu yağır,
Durma elə fağır-fağır,
Bu köç yerdən, göydən ağır,
Ağlama, anam, ağlama.

Lakin Avtandil müəllim bu ayrılıq ağrısına təslim olmadı, əksinə, yurdun itirilmiş coğrafiyasını öz elmi yaradıcılığında yaşatmağı həyatının ən böyük davasına çevirdi. Sumqayıt Dövlət Universitetinə (SDU) gəlişi onun elmi fəaliyyətində intibah dövrünün başlanğıcı oldu. 2000-ci ildən başlayan bu universitet fəaliyyəti onu sadəcə bir müəllim deyil, bütöv bir regionun mənəvi səfiri kimi tanıtdı. Avtandil Ağbabanın Sumqayıt dövründəki ən böyük zəfəri onun iki möhtəşəm doktorluq dissertasiyasıdır. 2005-ci ildə müdafiə etdiyi "Qərbi Azərbaycan folklor ədəbi mühiti (Ağbaba-Şörəyel materialı əsasında)" mövzusu əslində elmi dünyaya bir mesaj idi: "Bizim o yerlərdə minillik mədəniyyətimiz, sözümüz və möhrümüz var!". 2016-cı ildə müdafiə etdiyi "Azərbaycan aşıq yaradıcılığının regional xüsusiyyətləri (Ağbaba–Çıldır aşıq mühiti)" mövzulu doktorluq işi isə artıq onun bu sahədəki ustadlığının və sarsılmaz iradəsinin təsdiqi oldu. O, kafedra müdiri işlədiyi 2005–2024-cü illər ərzində SDU-nu sanki bir "Ağbabaşünaslıq" mərkəzinə çevirdi. Avtandil müəllim Sumqayıtda məskunlaşsa da, onun ruhu və qələmi həmişə o dağların ətəyində, Arpaçayın kənarında idi. Alim üçün hər bir elmi məqalə, hər bir kitab o torpaqlara qayıdışın mənəvi hazırlığı idi. Onun Sumqayıtda qazandığı uğurlar — müəllimlikdən professorluğa, kafedra müdirliyindən beynəlxalq elmi arenaya qədər ucalan yolu — əslində bir Ağbaba övladının dözümünün və zəkasının təntənəsi idi. O, sübut etdi ki, ziyalı öz yurdunu ürəyində daşıyıb hər yerdə ucalda bilər.



Professor Avtandil Ağbabanın elmi yaradıcılığı sadəcə kabinet araşdırmalarından ibarət deyil; bu, bütöv bir xalqın ruh yaddaşının sistemləşdirilməsidir. O, folkloru cansız bir arxiv materialı kimi deyil, millətin yaşayan genetik kodu kimi tədqiq edir. Xüsusilə Ağbaba-Çıldır aşıq mühiti üzərində apardığı araşdırmalar, bu bölgənin Azərbaycan mədəniyyətinin ən qədim və zəngin qollarından biri olduğunu beynəlxalq elmi ictimaiyyətə sübut etdi. Avtandil müəllimin elmi maraq dairəsi Azərbaycan sərhədlərini çoxdan aşıb. Onun Türkiyə, Rusiya, Ukrayna, Polşa, İspaniya və Gürcüstan kimi ölkələrdə nəşr olunan əsərləri, beynəlxalq konfranslardakı məruzələri bir məqsədə xidmət edir: Qərbi Azərbaycanın əzəli türk torpağı olduğunu, oradakı maddi və mənəvi mədəniyyətin – dastanların, bayatıların, aşıq havalarının bizə aid olduğunu elmi dillə dünyaya çatdırmaq. Onun Polşada və ya İspaniyada oxunan məruzəsi əslində Balıqlıdan, İlanlıdan, Şörəyeldən gələn bir hayqırışadır. Alimin elmi irsi kəmiyyət və keyfiyyət baxımından heyrətamizdir. Müəllifi olduğu 5 monoqrafiya və 300-ə yaxın məqalə hər biri filologiyamız üçün bir istinad mənbəyidir. Lakin onun pedaqoji fəaliyyətinin zirvəsi ali məktəblər üçün hazırladığı dərsliklərdir. Xüsusilə, 2021-ci ildə SDU-da "Ən yaxşı dərslik" nominasiyasının qalibi olan "Mifologiya" kitabı gənc filoloqlar üçün əvəzolunmaz bir vəsaitdir. Bu kitabda o, qədim türk təfəkkürünü, mifoloji qatları müasir elmi baxışla sintez edərək gələcəyin alimləri üçün yol xəritəsi cızıb.
Avtandil Ağbaba həm də bir Söz Ustadıdır. Üç şeir kitabı və beş publisistik əsəri onun qəlbinin bədii aynasıdır. Bir alim kimi faktlarla danışsa da, bir şair və publisist kimi duyğularla, vətən həsrəti ilə danışır. O, "Ədəbi İrəvan" almanaxının redaksiya heyətində təmsil olunmaqla, Qərbi Azərbaycan ədəbi mühitinin yaşanması və təbliği işində də ön cərgədədir. Hüseyn Arifə cavab olaraq qələmə aldığı şeirdə Ağbabanın Azərbaycanın ayrılmaz parçası olduğunu, ruhun birliyini belə möhürləyir:

Hüseyn Arif, təkcə Köycə deyil ki,
Bir parçası Ağbabadır bu yurdun!
Göydə günəş, yerdə torpaq deyir ki,
Bir parçası Ağbabadır bu yurdun!

Şair üçün yurd həsrətini daşımaq ölməkdən daha ağır bir qismətdir. "Yurd ağrısı" şeirində o, vətən naminə hər bir fədakarlığı müqəddəs sayır:
Biz ölə bilmədik öz yurdumuzda,
Ölmək də lazımdı yaşamaq üçün.
İndi qovruluruq öz odumuzda,
Yurdun həsrətini daşımaq üçün.

Onun poeziyası klassik xalq təfəkkürü ilə müasir intellektual düşüncənin qovuşduğu, itirilmiş yurdun mənəvi xəritəsini cızan bütöv bir sistemdir. Yaradıcılığı millətin ruh yaddaşının poetik bərpasıdır. Avtandil Ağbaba poeziyasında vətən torpağı cansız bir məkan deyil, şairin öz vücudunun davamıdır. Şair özünü gah dağların qayasına qardaş, gah da o torpağın yarpızına bükülən bir zərrə kimi görür. Onun misralarında "daş" obrazı xüsusi bir fəlsəfi yük daşıyır — bu, dözümün və əbədiyyətin simvoludur. Babalarının geri dönməyib "daşa dönməsini" vüqar simvolu kimi qələmə alan müəllif, "Ehey, qədim babam" şeirində bəşəri sadiqliyi belə vəsf edir:
Siz məğlub olmayıb döndünüz daşa,
Yaşadınız ömür boyu birüzlü.
Kişilik əzəldən Vətən sipəri,
Kişilər həmişə vətəndaş olub.
Onlar üzüqara dönməyib geri,
Ya qələbə çalıb,
Ya da daş olub.

Bu sadiqlik ruhu onun "Ağbaba gəraylısı"nda bir arzuya çevrilir:
Yol üstündə bir daş olum,
Dağlarına sirdaş olum,
Qayalara qardaş olum,
Mamır bağlaya-bağlaya.

Şairin poetik dünyasında "təndir" və "ocaq" motivləri mərkəzi yer tutur. Sönmüş təndir şair üçün sadəcə soyuq bir quyu deyil, donmuş zamanın və yarımçıq qalmış ömrün ağrısıdır. Lakin Avtandil Ağbaba yaradıcılığı heç vaxt ümidsizliyə təslim olmur. "Ağbaba təndirləri" şeirindəki o məşhur final, əslində bir millətin dirçəliş andıdır:
Alovu çırtlayır külün altından,
Bu od sönə bilməz, bu od yaxacaq.
Yerin lap təkindən, yeddi qatından,
Bu təndir haçansa alov doğacaq!



Bu inam həm də vətən bərəkətinin öz oğlunu geri çağıracağına olan qətiyyətdən doğur. Şair "Yurd yeri yiyəsiz qalmasın gərək" deyərək həm də bir ziyalı çağırışı edir. Avtandil Ağbaba həm də bir filosof-şair kimi mənəvi aşınmanı sorğulayır. "Dəyişdi" şeirində insanın öz daxili cənnətini "quruca küyə" dəyişməsi, şairin mənəvi böhrana tutduğu aynadır. "Tapa bilmir haqq yerini" şeirində dünyanın ədalət nizamının pozulmasını ziyalı yanğısı ilə ifadə edir:
Qoca dünya təzə nırxdan,
Tamam çıxacaq var-yoxdan,
Nahaq yerindədi çoxdan,
Tapa bilmir haqq yerini.

Bu təlatümlər içində şair oxucunu vicdan sınağına çəkir. "Yerinə" şeirindəki o sarsıdıcı sual, əslində hər bir vətəndaşın öz-özünə verməli olduğu sualdır:
Bağışlarmı Vətən bizi,
Biz su içsək qan yerinə?!

Professor Avtandil Ağbaba üçün jurnalistika sadəcə bir peşə deyil, millətin dərdini car çəkmək üçün bir tribunadır. Onun alim dəqiqliyi ilə publisist ehtirası birləşəndə ortaya Azərbaycan mətbuatı üçün son dərəcələr qiymətli olan "milli jurnalistika" nümunələri çıxır. O, sözün həqiqi mənasında "qeyrətli mətbuat" ənənəsinin davamçısıdır. Hələ 1993-1994-cü illərdə Avtandil müəllim ictimai əsaslarla "Ulu Göyçə" qəzetinin xüsusi müxbiri kimi fəaliyyət göstərirdi. Daha sonra 1998-ci ildə "Ağrıdağ" qəzetindəki silsilə yazıları ilə o, sadəcə informasiya vermirdi, həm də itirilmiş yurdun hər bir dağına, dərəsinə, çayına yazılı abidə ucaldırdı. Onun mətbuat sahəsindəki uzunillik fəaliyyəti 2012-ci ildə cənab Prezidentin sərəncamı ilə "Əməkdar jurnalist" fəxri adına layiq görülməsi ilə taclandırıldı. Azərbaycan Jurnalistlər Birliyinin və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin üzvü kimi o, həmişə sözün müqəddəsliyini qoruyub.


Onun fəaliyyəti göstərir ki, həqiqi alim həm də öz xalqının fədaisi olmalıdır. Avtandil müəllimin dörd folklor toplusu hazırlayıb nəşr etdirməsi, onlarla fənn proqramı tərtib etməsi onun elmi məsuliyyətinin bariz nümunəsidir. Professorun ictimai fəaliyyəti həm də diaspor işi ilə sıx bağlıdır. 2011-ci ildə Beynəlxalq Diaspor Mərkəzinin fəxri diplomu ilə təltif edilməsi onun xidmətlərinin təsdiqidir. O, "Ədəbi İrəvan" almanaxının redaksiya heyətində təmsil olunaraq, İrəvan ədəbi mühitinin irsini gələcək nəsillərə çatdırmaq missiyasını uğurla icra edir. Avtandil Ağbabanın bədii-elmi irsi ruhunun güzgüsüdür. 1993-cü ildə işıq üzü görən "Ağbabaya gedən yollar" adlı ilk şeirlər toplusu ilə o, yurd həsrətini oxucunun qan yaddaşına köçürdü. Alimin "Ağbaba şəhidləri", "Durnalar işığa uçur" və "Mən torpaq oğluyam" kimi əsərləri bu mənəvi mübarizənin davamı idi. O, həm də "Oğuz yurdu Güllübulaq" və "Folklorumuz və taleyimiz" kimi kitabları ilə bir elin etnoqrafik portretini elmi və bədii dillə əbədiləşdirdi. Aşıq Nəsibin sənət dünyasından bəhs edən araşdırmaları və mükafat qazanan "Mifologiya" dərsliyi göstərir ki, Avtandil müəllim həm bir şair həssaslığına, həm də bir alim dəqiqliyinə malik nadir ziyalılardandır. Onun hər bir kitabı, "Durnam gedər olsan bizim ellərə" deyən o kövrək misraları, əslində ulu yurd yerlərimizə çəkilmiş mənəvi bir qayıdış yoludur.



Professor Avtandil Ağbabanın fəaliyyəti təkcə universitet auditoriyaları ilə məhdudlaşmır; o, bu gün Qərbi Azərbaycan İcmasında fəal iştirak edərək, soydaşlarımızın milli birliyi yolunda çalışır. Doğma Balıqlı kənd icmasının sədri missiyasını şərəflə daşıyan alim, hər bir kənd sakininin dərdi ilə nəfəs alır, yurd həsrətini konkret ictimai fəaliyyətə çevirir. Ömrünün 70-ci pilləsində olan bu böyük şəxsiyyət artıq bir ağsaqqal baba statusundadır. Onun gənclərə tövsiyələri və ulu yurd yerlərimizə bağlılığı onu yaşayan bir örnəyə çevirib. Professorun xidmətləri Qərbi Azərbaycan İcmasının, Sumqayıt Şəhər İcra Hakimiyyətinin Fəxri Fərmanları, Beynəlxalq Diaspor Mərkəzinin və Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin fəxri diplomları ilə təltif olunmuşdur. O, Beynəlxalq Mahmud Kaşqari mükafatına və Türkiyədə "Üstün xidmət ödülü"nə layiq görülmüşdür.



Bu mükafatlar bir ömrün yox, bir millətin tarixinə çəkilən zəhmətin səsidir. Professor Avtandil Ağbaba poeziyası Ağbaba mahalının bədii etnoqrafiyasıdır. O, Ağbabanın itirilmiş yollarını təkcə xəritələrdə deyil, elmin və poeziyanın silinməz sətirlərində yenidən inşa edən bir memardır. Bu gün professorun qazandığı hər bir titul və yazdığı hər bir əsər Azərbaycanın mənəvi bütövlüyünə xidmət edir. Avtandil Ağbaba imzası bizə bir həqiqəti daim xatırladır: yaddaşımız diri qaldıqca, vətənimiz də hər zaman bizimlədir.

Şəmsi Qoca

• Alim
• Şair
• Ziyalı
• Cəfakeş
• Avtandil Ağbaba