İranın son illərdə ən mürəkkəb və çoxqatlı siyasi fiqurlarından biri hesab olunan Əli Laricaninin ABŞ-İsrail zərbəsi nəticəsində öldürülməsi Yaxın Şərqdə yalnız taktiki deyil, strateji nəticələr doğura biləcək hadisə kimi qiymətləndirilir. Bu hadisə təkcə bir yüksək vəzifəli şəxsin aradan götürülməsi deyil; bu, İranın qərarvermə sistemində “görünməyən koordinasiya mərkəzlərindən” birinin sıradan çıxarılması deməkdir.
Musavat.com bildirir ki, Əli Laricani 1958-ci ildə Nəcəfdə doğulmuşdu və onun siyasi taleyi faktiki olaraq İran İslam Respublikasının taleyi ilə paralel inkişaf etmişdi. Ruhani ailədən çıxmasına baxmayaraq, o, klassik dini xadim yox, daha çox sistem daxilində funksional rol oynayan intellektual aparatçı kimi formalaşmışdı. Fəlsəfə təhsili alması onun siyasi ritorikasına müəyyən rasional çalar versə də, karyerasının əsas istiqamətini ideologiya yox, sistem daxilində güc balanslarını idarə etmək bacarığı müəyyənləşdirirdi. İran-İraq müharibəsi dövründə İnqilab Keşikçiləri ilə qurduğu əlaqələr, sonrakı illərdə mədəniyyət naziri, dövlət televiziyasının rəhbəri, daha sonra isə Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi və nüvə danışıqlarının əsas fiqurlarından biri kimi fəaliyyəti onu Tehranın müxtəlif güc mərkəzləri arasında körpü roluna gətirib çıxardı.
Bu kontekstdə onun ailə faktoru xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Laricani ailəsi İran daxilində sadəcə nüfuzlu soyad deyil, faktiki olaraq ayrıca siyasi institut kimi qəbul olunur. Reuters-in qeyd etdiyi kimi, onun qardaşı Sadiq Amoli Laricani ölkənin ən mühüm qərarverici strukturlarından biri olan Məsləhət Şurasına rəhbərlik edir. Digər ailə üzvləri də müxtəlif dövlət və hüquq institutlarında yüksək vəzifələr tutublar. Bu geniş ailə şəbəkəsi Laricaninin həm ruhani elita, həm də dövlət aparatının dərin qatlarına çıxışını təmin edirdi. Nəticədə o, təkcə şəxsi karyerasına görə deyil, həm də ailə resurslarına görə sistem daxilində möhkəm dayaqlara malik idi.
Laricaninin siyasi obrazını sadə şəkildə “mühafizəkar” və ya “islahatçı” kateqoriyalarına sığışdırmaq mümkün deyil. O, sistemə sadiq idi, lakin eyni zamanda sistem daxilində manevr etməyi bacaran nadir fiqurlardan sayılırdı. Qərb dairələrində onun “danışıqlara açıq” siyasətçi kimi təqdim olunması təsadüfi deyildi. Lakin o, heç vaxt İranın strateji xəttindən geri çəkilməyi qəbul etməmişdi. Onun nüvə proqramı ilə bağlı mövqeyi bu baxımdan simvolik idi: danışıqlar mümkündür, amma geri addım yox. Bu, onu həm kompromis tərəfdarı kimi göstərirdi, həm də sərt xəttin içində saxlayırdı.
2008–2020-ci illərdə parlament sədri kimi fəaliyyət göstərdiyi dövr Laricaninin siyasi çəkisinin zirvə mərhələlərindən biri hesab olunur. Bu illərdə o, müxtəlif siyasi fraksiyalar arasında balans yarada bilən, ziddiyyətləri idarə edən və eyni zamanda ali rəhbərliyin xəttindən kənara çıxmayan bir fiqur kimi tanındı. Lakin onun əsl dönüş nöqtəsi 2025-ci ildən sonra başladı. İsraillə baş vermiş 12 günlük hava müharibəsi və ardınca yaranan təhlükəsizlik böhranı İran hakimiyyətini qərarvermə mexanizmlərini yenidən qurmağa məcbur etdi. Məhz bu mərhələdə Laricaninin yenidən Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının katibi vəzifəsinə gətirilməsi onun “böhran meneceri” kimi qəbul edildiyini göstərirdi.
2026-cı ilin əvvəllərində isə vəziyyət daha dramatik xarakter aldı. Ali dini liderin ölümü, SEPAH daxilində ard-arda zərbələr və regional müharibənin genişlənməsi fonunda İranın idarəetmə sistemi qeyri-müəyyən mərhələyə daxil oldu. Bu boşluqda Laricani ön plana çıxdı. O, formal olaraq ölkə rəhbəri olmasa da, faktiki olaraq bir neçə əsas istiqaməti - təhlükəsizlik, diplomatiya və daxili sabitlik mexanizmlərini koordinasiya edən fiqura çevrildi. Beynəlxalq media orqanlarının onu “arxa otağın əsas qərarvericisi” kimi təqdim etməsi də məhz bu reallıqdan qaynaqlanırdı.
Laricaninin son aylardakı fəaliyyəti onun bu rolu necə icra etdiyini açıq şəkildə göstərirdi. O, bir tərəfdən Oman vasitəsilə ABŞ-la dolayı nüvə danışıqlarını koordinasiya edir, digər tərəfdən isə daxildə etirazlara qarşı sərt xəttin tərəfdarı kimi çıxış edirdi. ABŞ Maliyyə Nazirliyinin açıqlamalarında onun etirazların zorla yatırılmasına çağırış edən və təhlükəsizlik tədbirlərini koordinasiya edən əsas şəxslərdən biri olduğu qeyd olunur. Bu ittihamlar onu beynəlxalq səviyyədə yalnız siyasi fiqur yox, həm də repressiv siyasətin memarlarından biri kimi təqdim edirdi.
Bu ikili rol — həm diplomat, həm də sərt təhlükəsizlik koordinasiyaçısı - Laricanini xüsusilə təhlükəli fiqura çevirirdi. Çünki o, sistem daxilində müxtəlif güc mərkəzlərini birləşdirə bilirdi. İnqilab Keşikçiləri, ruhani elita, siyasi aparat və xarici əlaqələr — bütün bu xətlər onun üzərindən keçirdi. Üstəlik, ailə şəbəkəsinin yaratdığı əlavə təsir imkanları onun bu koordinasiya rolunu daha da gücləndirirdi. Belə fiqurların aradan götürülməsi isə yalnız şəxsi itki deyil, bütöv idarəetmə mexanizminin zədələnməsi deməkdir.
Məhz bu səbəbdən Laricaninin hədəf seçilməsi təsadüfi deyildi. ABŞ və İsrail üçün o, sadəcə keçmiş parlament sədri və ya diplomatik fiqur deyildi. O, İranın böhran dövründə sabitliyini qoruyan, qərarların icrasını təmin edən və müxtəlif strukturlar arasında koordinasiyanı saxlayan əsas fiqurlardan biri idi. ABŞ Dövlət Departamentinin onun haqqında mükafat elan etməsi də bu qiymətləndirmənin açıq göstəricisi idi. Bir neçə gün sonra həyata keçirilən zərbə isə bu qərarın hərbi mərhələyə keçdiyini göstərdi.
Laricaninin Azərbaycanla bağlı mövqeyi ziddiyyətli və mərhələlər üzrə dəyişən xarakter daşıyırdı. O, rəsmi çıxışlarında İran–Azərbaycan münasibətlərini tez-tez “tarixi dostluq” kimi təqdim edir, iki ölkə arasında siyasi və iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsinin vacibliyini vurğulayırdı. Eyni zamanda, regiondakı həssas balansı nəzərə alaraq, Tehran üçün əsas narahatlıq mənbəyinin Azərbaycan ərazisinin üçüncü tərəflər tərəfindən istifadə olunması olduğunu açıq şəkildə bildirirdi. Onun “İranın Azərbaycanla problemi yoxdur, lakin bu ərazidən İrana qarşı fəaliyyət olarsa, cavab veriləcək” məzmunlu fikirləri xüsusilə son illərdə diqqət çəkirdi.
Laricaninin öldürülməsi İran daxilində güc balansına birbaşa təsir edəcək hadisədir. Onun yoxluğunda qərarvermə mexanizmi daha çox hərbi strukturların — xüsusilə İnqilab Keşikçilərinin təsiri altına keçə bilər. Bu isə İranın xarici siyasətində daha sərt və kompromissiz xəttin güclənməsi ehtimalını artırır. Digər tərəfdən, diplomatik kanalların zəifləməsi regionda gərginliyin daha da dərinləşməsinə səbəb ola bilər.
Əli Laricani İran siyasətində nadir fiqurlardan biri idi. O, nə tam ideoloq idi, nə klassik siyasətçi, nə də sırf hərbi idarəçi. O, bütün bu elementləri özündə birləşdirən, sistem daxilində işləyən, amma eyni zamanda onu yönləndirə bilən bir fiqur idi. Onun əsas gücü müxtəlif güc mərkəzlərini bir araya gətirmək bacarığı idi. Eyni zamanda, bu xüsusiyyət onun ən böyük zəifliyinə çevrildi.
Çünki belə fiqurlar sistemin “beyni” sayılır. Və müasir müharibələrdə hədəf yalnız tanklar və bazalar deyil — qərar verən beyinlərdir. Laricaninin ölümü məhz bu strategiyanın nəticəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Bu hadisə göstərir ki, Yaxın Şərqdə qarşıdurma yeni mərhələyə keçib: artıq mübarizə təkcə ərazi və resurslar uğrunda deyil, idarəetmə mexanizmlərinin özünü hədəf alan bir səviyyəyə yüksəlib.
Bu kontekstdə Laricaninin aradan götürülməsi İran üçün yalnız bir siyasi itkini deyil, daha dərin institusional boşluğu ifadə edir. Bu boşluğun necə doldurulacağı isə qarşıdakı dövrdə regionun siyasi trayektoriyasını müəyyən edəcək əsas amillərdən biri olacaq.
Musavat.com
