Müasir hÉyat ritmi, stress, texnologiyadan hÉddindÉn artıq istifadÉ vÉ qeyri-saÄlam hÉyat tÉrzi yuxu problemlÉrini cÉmiyyÉtin Én geniÅ yayılmıŠsaÄlamlıq ÅikayÉtlÉrindÉn birinÉ çevirib. Bir çox insan gecÉ yuxuya getmÉkdÉ çÉtinlik çÉkir, sÉhÉr isÉ yorÄun oyanır. Halbuki keyfiyyÉtli yuxu yalnız istirahÉt deyil, hÉm dÉ beynin vÉ bÉdÉnin normal fÉaliyyÉti üçün hÉyati ÉhÉmiyyÉt daÅıyan bir prosesdir.
Yuxu rejiminin pozulması immun sisteminin zÉiflÉmÉsindÉn tutmuÅ, ürÉk-damar xÉstÉliklÉrinÉ vÉ psixoloji problemlÉrÉ qÉdÉr bir çox ciddi nÉticÉlÉrÉ sÉbÉb ola bilÉr.
Adalet.az xÉbÉr verir ki, bu mövzuda SÉhiyyÉ Nazirliyi Elmi-TÉdqiqat Tibbi BÉrpa Ä°nstitutunun nevroloqu Aygün Ä°sayeva nazirliyin saytına müshbÉ veib. MüsahibÉni tÉqdim edirik.
- Aygün xanım, ilk olarq yuxu rejimi nÉdir vÉ niyÉ vacibdir sualını cavablandıraq?
- Yuxu rejimi, gündÉlik yuxu saatlarımızın vÉ yuxu dövrlÉrimizin tÉnzimlÉnmÉsi, müÉyyÉn bir zaman cÉdvÉli ilÉ uyÄun olmasıdır. Bu rejim insanın saÄlamlıÄı vÉ ümumi rifahı üçün çox vacibdir. Yuxu rejiminin düzgün qurulması bir neçÉ sÉbÉbdÉn ÉhÉmiyyÉtlidir. Yuxu rejimi düzgün qurulduqda, bÉdÉn vÉ beyin lazımi istirahÉtÉ sahib olur. Bu, enerjini bÉrpa etmÉyÉ, immun sistemini güclÉndirmÉyÉ vÉ zehni funksiyaların yaxÅı iÅlÉmÉsinÉ kömÉk edir. Yuxu rejimi bÉdÉndÉki hormonların balansını qoruyur. MÉsÉlÉn, düzgün yuxu dövrü böyümÉ hormonu vÉ stress hormonlarının tÉnzimlÉnmÉsinÉ kömÉk edir. Yuxu, yaddaÅın güclÉndirilmÉsinÉ vÉ yeni mÉlumatların öyrÉnilmÉsinÉ kömÉk edir. Yuxu zamanı beyin mÉlumatları emal edir vÉ yaddaÅda saxlayır. Yuxu rejimi düzgün olduqda, insanların gündÉlik fÉaliyyÉtlÉri daha mÉhsuldar vÉ diqqÉtli olur. Yuxusuzluq vÉ ya qeyri-düzgün yuxu rejimi stressi, narahatlıÄı vÉ digÉr psixoloji problemlÉri artıra bilÉr. Yuxu, zehni vÉ emosional saÄlamlıq üçün dÉ vacibdir. Yuxu rejiminin pozulması, yuxusuzluq vÉ ya qeyri-düzgün yuxu, uzun müddÉt ÉrzindÉ ciddi saÄlamlıq problemlÉrinÉ yol aça bilÉr. Buna görÉ dÉ, yuxu saatlarının sabit olması vÉ hÉr gün eyni saatda yatmaÄa çalıÅmaq çox vacibdir.
- Yuxusuzluq uzun müddÉt davam edÉrsÉ nÉ baÅ verÉr?
- Yuxusuzluq uzun müddÉt davam edÉrsÉ, bir çox fiziki vÉ psixoloji saÄlamlıq problemlÉrinÉ sÉbÉb ola bilÉr. Bu, yalnız gündÉlik hÉyatınızı deyil, ümumi rifahınıza da mÉnfi ÅÉkildÉ tÉsir edÉ bilÉr. Yuxusuzluq immun sistemini zÉiflÉdir, bu da bÉdÉni xÉstÉliklÉrÉ daha hÉssas edir. Davamlı yuxusuzluq, yüksÉk qan tÉzyiqi, ürÉk xÉstÉliklÉri vÉ digÉr ürÉk-damar problemlÉri riskini artırır. Yuxusuzluq, aclıq vÉ iÅtahı tÉnzimlÉyÉn hormonları pozur, bu da çÉki artımına sÉbÉb ola bilÉr. Bu, menstruasiya dövrü, insulin sÉviyyÉlÉri vÉ digÉr bÉdÉn funksiyalarına tÉsir göstÉrir. Yuxusuzluq stress vÉ narahatlıq sÉviyyÉlÉrini artırır, bu da emosional narahatlıÄa sÉbÉb ola bilÉr. Depressiya ÉlamÉtlÉrinin güclÉnmÉsinÉ vÉ Éhval-ruhiyyÉnin düÅmÉsi ilÉ nÉticÉlÉnir. Yuxusuzluq beyin funksiyalarını zÉiflÉdir, konsentrasiya, yaddaÅ vÉ qÉrar qÉbul etmÉ qabiliyyÉtinÉ mÉnfi tÉsir edir.
- Yuxu pozuntusunun müalicÉsi varmı?
- BÉli, yuxu pozuntularının müalicÉsi mümkündür. MüalicÉ üsulları pozuntunun növünÉ vÉ sÉbÉbinÉ baÄlı olaraq dÉyiÅir. Yuxu pozuntuları müxtÉlif sÉbÉblÉrdÉn qaynaqlana bilÉr vÉ buna görÉ dÉ müalicÉ yanaÅmaları fÉrqli olur. Yuxu pozuntularının müalicÉsi adÉtÉn üç Ésas yanaÅmanı ÉhatÉ edir. DavranıÅsal müalicÉ (Koqnitiv DavranıŠTerapiyası - CBT-i). Bu terapiya, yuxu pozuntuları üçün çox effektiv bir müalicÉ üsuludur. Koqnitiv davranıŠterapiyası (CBT-i), yuxusuzluÄu vÉ digÉr yuxu problemlÉrini müalicÉ etmÉk üçün xüsusi olaraq hazırlanmıŠbir psixoterapiya üsuludur. CBT-i, yuxu ilÉ baÄlı mÉnfi düÅüncÉlÉri vÉ davranıÅları dÉyiÅdirmÉyÉ kömÉk edir. Bu terapiya yuxu tÉlimini, stress idarÉ etmÉ texnikalarını vÉ rahatlama metodlarını öyrÉdir. CBT-i, xüsusilÉ uzun müddÉt yuxusuzluÄu olan ÅÉxslÉr üçün çox tÉsirli ola bilÉr. Medikamentoz müalicÉyÉ (DÉrman müalicÉsi) gÉldikdÉ isÉ bÉzi hallarda, dÉrmanlar yuxu pozuntularının müalicÉsindÉ istifadÉ edilÉ bilÉr. Bununla belÉ, dÉrmanlar yalnız qısa müddÉtli müalicÉ üçün vÉ ya digÉr müalicÉ üsullarının nÉticÉ vermÉdiyi hallarda tövsiyÉ edilir. Yuxu pozuntularını müalicÉ etmÉk üçün hÉyat tÉrzindÉ bÉzi dÉyiÅikliklÉr dÉ çox faydalı ola bilÉr. Yuxu rejiminin tÉnzimlÉnmÉsi üçün hÉr gün eyni vaxtda yatmaq vÉ eyni vaxtda oyanmaq, bÉdÉn saatının tÉnzimlÉnmÉsinÉ kömÉk edir. Gün ÉrzindÉ fiziki fÉaliyyÉt vÉ idman etmÉk yuxuya keçidi asanlaÅdırır, lakin yuxudan ÉvvÉl aÄır mÉÅqlÉrdÉn qaçınmaq vacibdir. Yuxudan ÉvvÉl aÄır yemÉklÉrdÉn, kofein vÉ alkollu içkilÉrdÉn uzaq durmaq faydalıdır.
- Yuxu rejimini tÉnzimlÉmÉk üçün düzgün qidalanma vacibdirmi?
- BÉli, yuxu rejimini tÉnzimlÉmÉk üçün qidalanma çox vacibdir. Yediyiniz vÉ içdiyiniz qidalar yuxunuzun keyfiyyÉtinÉ vÉ yuxuya keçmÉ prosesinÉ birbaÅa tÉsir göstÉrÉ bilÉr. Düzgün qida seçimi, yuxu ritminizi tÉnzimlÉmÉyÉ kömÉk edÉr vÉ daha rahat bir yuxu tÉmin edÉ bilÉr. AxÅam yemÉyini yüngül edin. Yuxudan ÉvvÉl aÄır vÉ çox kalorili yemÉklÉrdÉn qaçınmaq, daha rahat yuxuya getmÉyinizÉ kömÉk edÉr. Yuxuya getmÉdÉn ÉvvÉl çox ÅÉkÉrli qidalar yemÉk, qan ÅÉkÉrinin ani yüksÉlmÉsinÉ sÉbÉb ola bilÉr, bu da yuxusuzluÄa yol açar. Ä°çmÉli mayelÉri düzgün idarÉ edin. AxÅam saatlarında çoxlu maye içmÉmÉk lazımdır, çünki bu, gecÉ yuxudan oyanmaÄa sÉbÉb ola bilÉr.
Yuxu rejiminizi tÉnzimlÉmÉk üçün, axÅam yemÉyini yuxudan Én az 2-3 saat ÉvvÉl yemÉk tövsiyÉ edilir. Yuxuya kömÉk edÉn qidaları seçÉrÉk, bÉdÉnin rahatlanmasına vÉ yuxuya keçid prosesinÉ dÉstÉk vermÉk mümkündür. BelÉliklÉ, düzgün qida rejimi yuxu keyfiyyÉtinÉ müsbÉt tÉsir göstÉrir. HÉmçinin, yuxu gigiyenası vÉ digÉr saÄlam hÉyat tÉrzi vÉrdiÅlÉri ilÉ birlÉÅdirildikdÉ daha yaxÅı nÉticÉlÉr ÉldÉ edilÉ bilÉr.
- Yuxu pozuntuları genetik ola bilÉrmi?
- Yuxu pozuntuları müÉyyÉn bir dÉrÉcÉdÉ genetik faktorlardan tÉsirlÉnÉ bilÉr. AraÅdırmalar göstÉrir ki, bÉzi yuxu pozuntuları, mÉsÉlÉn, yuxusuzluq, yuxu apnesi, vÉ narahat ayaq sindromu kimi vÉziyyÉtlÉr ailÉvi olaraq daha çox görünür, genetik meyllilik bu pozuntuların yaranmasında rol oynayır. BÉzi tÉdqiqatlar göstÉrir ki, yuxusuzluq problemi olan insanlarda ailÉ üzvlÉri arasında da bÉnzÉr problemlÉr ola bilÉr. Bunun sÉbÉbi, genetik olaraq bÉdÉnin yuxu-oyanma dövrünü (sirkadiyan ritmini) idarÉ edÉn mexanizmlÉrdÉki dÉyiÅikliklÉrdir. Yuxu zamanı nÉfÉsin qısa müddÉt dayandıÄı vÉziyyÉt genetik olaraq ailÉlÉrdÉ görülür. Bu, bÉzÉn nÉfÉs yollarının strukturunun genetik olaraq dar olması ilÉ ÉlaqÉdar ola bilÉr.
- Yuxusuzluq depresiyaya yol aça bilÉrmi?
- Yuxusuzluq (insomniya) depressiyaya yol aça bilÉr vÉ ÉksinÉ, depressiya da yuxusuzluÄa sÉbÉb ola bilÉr. Bu iki vÉziyyÉt arasında qarÅılıqlı tÉsir mövcuddur, yÉni biri digÉrini daha da pislÉÅdirir. Yuxusuzluq uzun müddÉt davam etdikdÉ, insanın fiziki vÉ zehni saÄlamlıÄına mÉnfi tÉsir edir. Yuxunun keyfiyyÉti vÉ müddÉti azaldıqca, bÉdÉnin stressÉ qarÅı dözümlülüyü azalır, emosional vÉziyyÉt pislÉÅir vÉ gündÉlik funksionallıq çÉtinlÉÅir. Yuxu çatıÅmazlıÄı beyin funksiyalarını pozur, düÅünmÉ qabiliyyÉtini zÉiflÉdir, yaddaÅ problemlÉri yaradır vÉ emosional vÉziyyÉti pislÉÅdirir. Bu da, depressiyanın yaranmasına sÉbÉb ola bilÉr. Yuxusuzluq, bÉdÉnin stres hormonu olan kortizolun sÉviyyÉsini artıra bilÉr. YüksÉk kortizol sÉviyyÉsi isÉ uzun müddÉt davam edÉrsÉ, depressiya riskini yüksÉldir.
- Yuxusuzluq immun sisteminÉ necÉ tÉsir edir?
- Yuxusuzluq, immun sistemini mÉnfi ÅÉkildÉ tÉsir edÉ bilÉr. SaÄlam yuxu rejimi bÉdÉnin özünü bÉrpa etmÉsi, saÄlamlıÄını qoruması vÉ funksiyalarını düzgün ÅÉkildÉ yerinÉ yetirmÉsi üçün kritik bir vaxtdır. Uzun müddÉt davam edÉn yuxusuzluq, immun sisteminin fÉaliyyÉtini zÉiflÉdÉ vÉ bÉdÉnin infeksiyalara qarÅı müqavimÉtini azalda bilÉr. Yuxu zamanı bÉdÉn bir çox bÉrpa prosesini hÉyata keçirir, o cümlÉdÉn immun hüceyrÉlÉrinin istehsalını artırır. Bu hüceyrÉlÉr, bÉdÉnin infeksiyalara vÉ xÉstÉliklÉrÉ qarÅı müdafiÉ mexanizmlÉrini tÉmin edir. Yuxusuzluq, xüsusilÉ dÉrin yuxu mÉrhÉlÉlÉrinin pozulmasına sÉbÉb olur vÉ bu da immun hüceyrÉlÉrinin funksiyasını zÉiflÉdir. Yuxusuzluq, beyin fÉaliyyÉtini vÉ mÉrkÉzi sinir sistemini pislÉÅdirÉ bilÉr. Sinir sisteminin zÉiflÉmÉsi isÉ immun sisteminÉ mÉnfi tÉsir göstÉrÉ bilÉr, çünki sinir sistemi vÉ immun sistem bir-birinÉ baÄlıdır. Yuxu zamanı beyindÉki sinir hüceyrÉlÉrinin bÉrpası vÉ immun cavabın tÉnzimlÉnmÉsi baÅ verir. Yuxusuzluq, immun sisteminin effektivliyini ciddi ÅÉkildÉ azaldır. Bu, bÉdÉnin infeksiyalara vÉ xÉstÉliklÉrÉ qarÅı müqavimÉtini zÉiflÉdir vÉ ümumi saÄlamlıq problemlÉrinin yaranmasına sÉbÉb olur. Uzun müddÉt yuxusuzluq yaÅayan ÅÉxslÉr, daha tez-tez xÉstÉlÉnÉ vÉ xÉstÉliklÉrin müalicÉsi daha çÉtin ola bilÉr. Bu sÉbÉbdÉn, saÄlam bir immun sisteminin qorunması üçün yuxu rejiminÉ diqqÉt yetirmÉk çox vacibdir. YaxÅı bir yuxu keyfiyyÉti, hÉm fiziki, hÉm dÉ zehni saÄlamlıq üçün ÉhÉmiyyÉtlidir.
Yuxu problemlÉri ilÉ qarÅılaÅan ÅÉxslÉr mütÉxÉssis hÉkimlÉ mÉslÉhÉtlÉÅmÉli vÉ düzgün müalicÉ almalıdırlar. Yuxu pozuntularının erkÉn diaqnozu vÉ müalicÉsi, daha yaxÅı hÉyat keyfiyyÉti vÉ saÄlamlıq üçün vacibdir.
