Tarixin müxtəlif mərhələlərində söz ustadları dövrün gerçəkliklərini, cəmiyyətin düşüncə tərzini ədəbiyyatın dili ilə gələcək nəsillərə çatdırıblar. Yazıçı və şairlər öz əsərləri, zamana sığmayan fikirləri ilə söz, sənət xəzinəsi yaradıblar. Türk dünyasının ulu ozanı Dədə Qorqud, Şərq təfəkkürünün zirvəsi dahi Nizami, insan ucalığını poetik sözlə ifadə edən Nəsimi, bəşəri sevginin bənzərsiz tərənnümçüsü Məhəmməd Füzuli, maarifçi düşüncənin banisi Mirzə Fətəli Axundzadə, milli oyanışa məşəl tutmuş Həsən bəy Zərdabi, Cəlil Məmmədquluzadə və zamanın ağrısını satiranın gücü ilə ifadə edən Mirzə Ələkbər Sabir kimi şəxsiyyətlərin Azərbaycan ədəbiyyat tarixində xidmətləri misilsizdir.
Milli ədəbiyyatımızda onilliklərdir ki, bu ulu yolun davamçısı olan, sözün nüfuzunu milli təəssübkeşliklə qoruyan, zamanın və insan taleyinin incə qatlarını bədii düşüncə ilə ifadə edən söz xiridarları sırasında xalq yazıçısı Anarın özünəməxsus yeri var. Dünya şöhrətli ədibin müxtəlif dövrlərin ictimai, siyasi, mənəvi mühitini əks etdirən, insanın daxili dünyasından xəbər verən, bədii təfəkkürün məhsulu olan əsərləri geniş oxucu auditoriyası qazanmaqla yanaşı, həm də xalqın mənəvi yaddaşına çevrilib. Uzun illərdir Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə rəhbərlik edən yazıçının nəsr, dramaturgiya və publisistika sahəsində yazdığı əsərlər ədəbiyyatımızın müasir mərhələsinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Bədii söz haqqında düşüncələri ilə oxucunu dialoqa çağıran görkəmli yazıçı ilə ədəbiyyatımızın bugünkü mənzərəsi və keçdiyi yaradıcılıq yolu haqqında söhbəti təqdim edirik.
– Anar müəllim, 90 ilin yamacında, “qoşa səkkiz”in zirvəsində həyat və yaradıcılıq yolu necə görünür?
– Ötən illərə nəzər salsaq, yalnız gərgin əmək görərik. Burada mənim yaradıcılığım, Yazıçılar Birliyindəki çoxillik fəaliyyətim, həm də ictimai-siyasi işlərim birləşir. Bir sözlə, istirahətə vaxt ayırmadan, bütün ömrümü yaradıcılığa və işə həsr etmişəm.
– Ömrünüzün 53 ili sovet dönəmində keçib. 35 ildir ki, müstəqillik dövründə yaşayırsınız. Bu illər sizdən nələri aldı, nələri verdi?
– Bu suala cavab vermək üçün gərək bütün həyatımı danışım. Onu deyə bilərəm ki, bir müddətdir yeni kitab üzərində işləyirdim, artıq tamamlamışam və bu günlərdə nəşriyyata təqdim edəcəyəm. “Keçən keçdi, olan oldu” adlandırdığım kitabda ötən illərdən ətraflı bəhs etmişəm.
Sovet dövründə yazıçı üçün ən böyük maneə senzura idi. “Qlavlit” adlanan senzura bir çox şeyə qadağa qoyurdu. İndi isə senzura yoxdur, hər kəs istədiyini yaza bilər. Lakin başqa bir problem yaranıb: ədəbiyyata maraq azalıb. Hər dövrün özünəməxsus qayğıları, çətinlikləri, eyni zamanda, üstünlükləri var.
– Məmmədxanlılar və Rəfibəylilər nəslinə mənsubluğunuz sizdə fərqlilik düşüncəsi yaradıbmı?
– Əlbəttə, həm ata, həm də ana tərəfdən soyadımla qürur duyuram. Çünki bu nəsil Azərbaycan xalqına çox böyük şəxsiyyətlər bəxş edib, onların səmərəli və zəngin fəaliyyətləri olub. Lakin heç bir vaxt mən özümü kimdənsə üstün və ya əlahiddə bir insan hesab etməmişəm.
– Ədəbiyyata gəlişiniz asan olmayıb. Sizin “bədii həqiqətinizlə” “həyat həqiqəti” arasında ciddi fərqlər axtarıblar. Tapıblarmı?
– Yəqin ki, tapa bilməyiblər. İlk vaxtlar nə yazmışamsa, tənqid olunmuşam: hekayə yazdım tənqid etdilər, povestlərim, kitablarım da eyni aqibətlə üzləşdi. Hətta “Qobustan” jurnalındakı fəaliyyətim də tənqid hədəfinə çevrildi. Amma illər sonra həmin adamlar birbaşa etiraf etməsələr də, haqqımda tamamilə fərqli mövqedən yazmağa başladılar. Səhvlərini boynuna almağa cəsarəti çatmayanlar belə, nə qədər yanıldıqlarını dolayı yolla göstərdilər. Onların bədii dəyərini danmağa çalışdıqları əsərlərim həm ölkəmizdə, həm də dünyada öz təsdiqini tapdı, sevildi və böyük uğur qazandı.
– Belə münasibət qısqanclıq idi, yoxsa köhnəfikirlilik?
– Məncə, bu münasibətin böyük bir qismi qısqanclıqdan doğurdu. Digər tərəfdən, yeniliyi qəbul etmək çox zaman çətin olur. Adətən, bəzi insanlar fərqli bir şey görəndə “başa düşmürəm” yox, “pisdir” deyirlər. “Anlamıramsa, deməli, dəyərsizdir” düşüncəsi ilə hökm verirlər. Doğrudur, vaxt keçir, səhvlərini anlayırlar, amma bunu dilə gətirməyə hünərləri çatmır.
Məsələn, vaxtilə postmodernist iddialarla ortaya çıxanlar, Yazıçılar Birliyini hədəf alanlar var idi. Zənn edirdilər ki, ədəbiyyat onlarla başlayır. Bu gün həmin insanların çoxu səhv etdiklərini bilir. Mən onların artıq doğru yola gəldiklərini görürəm, bəlkə, daxilən peşmandırlar da. Lakin “mən o vaxt səhv etmişəm” deməyə, təəssüf ki, hələ də cəsarət etmirlər.
– Yazıçı taleyi yaşamaq çətindirmi?
– Yazıçılıq dünyada ən çətin peşədir. Çox qəribədir ki, ağır zəhmət tələb edən bu sənət kənardan çoxlarına asan görünür. Elə bilirlər ki, yazıçı olmaq üçün, sadəcə, vərəq-qələm götürüb və ya kompüter arxasına keçib nə isə yazmaq kifayətdir. Lakin yazmağa başladıqları anda görürlər ki, yaxşı yazıçı olmaq, ortaya sanballı əsər qoymaq düşündükləri qədər asan iş deyil. Necə ki, hər kəsdən peşəkar cərrah, mahir pianoçu və ya uğurlu idmançı çıxmır, eləcə də yazıçı olmaq da hamıya nəsib olmur. Bu, Tanrının bəxş etdiyi fitri istedaddır.
– İstedad, dünyagörüşü öz yerində, bəs çətinlik nədədir?
– Yazıçılığın çətinliyi onun fasiləsizliyindədir. Digər peşə sahiblərindən fərqli olaraq, yazıçının iş saatı bitmir. İnsanlar müəyyən vaxtdan sonra dincəlir, ildə bir dəfə məzuniyyətə çıxırlar, amma yazıçı üçün təqvimdə nə istirahət günü, nə də məzuniyyət var. Onun beyni və qəlbi gecə-gündüz məşğuldur.
– Müasir dövrdə yazıçı üçün ən böyük məsuliyyət nədir?
– Bütün zamanlarda yazıçı üçün ən böyük məsuliyyət həqiqəti söyləmək və hər zaman onun tərəfində dayanmaqdır.
– Dünya ədəbiyyatının sanballı nümunələrinə baxanda görürük ki, söz bəzən zamanın sərhədlərini aşaraq əbədiyyətə qovuşur. Lev Tolstoyun “Hərb və sülh” romanı bir epoxanın mənəvi panoramasını yaradır, Fyodr Dostoyevski isə insan ruhunun ən dərin dramatizmini əsrlər boyu oxunan sözə çevirir. Sizin yaradıcılığınızda da zaman və yaddaş mövzusuna tez-tez rast gəlinir. Sizcə, yazıçının sözü hansı məqamda zamanın yaddaşına çevrilir?
– Adlarını çəkdikləriniz dahi yazıçılardır, o zirvəyə ucalmaq üçün çox yol qət edilməlidir. Şəxsən mən yaradıcılığımda çoxşaxəliliyə üstünlük verirəm; eyni janrda, eyni üslubda yazan yazıçı deyiləm. Əsərlərimin bir qismi sırf realist üslubda yazılıb, digərlərində fantastika və sürrealizm elementlərinə rast gəlmək olar. Bəziləri folklor motivlərinə, bəziləri isə satira və yumora daha yaxındır.
Qeyd etdiyim kimi, müxtəlif janrlarda – hekayə, povest və romandan tutmuş, ssenarilərə, pyeslərə, esse və məqalələrə qədər geniş spektrdə əsərlər yazmışam. Xeyli tərcümələrim var. Hərdən şeir yazsam da, özümü şair hesab etmirəm.
Yazıçının missiyası öz sözünü, öz həqiqətini ifadə etməkdir. Bu sözün nə vaxt və necə dərk olunacağı isə artıq oxucunun təfəkküründən və zamanın hökmündən asılıdır.
– Ədəbiyyatın ən böyük missiyalarından biri insan ruhunun xəritəsini çəkməkdir. Məsələn, Dostoyevski günah və vicdanın metafizikasını açmağa çalışdı, Kafka isə modern insanın tənhalığını göstərdi. Sizin “Ağ liman” və “Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi” kimi əsərlərinizdə də zahirən adi görünən yaşantıların arxasında böyük psixoloji dramatizm hiss olunur. Sizcə, yazıçının əsas işi hadisələri danışmaqdır, yoxsa insan ruhunun gizli qatlarını üzə çıxarmaq?
– Ədəbiyyat çoxşaxəlidir: müxtəlif janrlar və fərqli üslublar var. Bir çox müəlliflər hadisələrin zahiri tərəfinə – qəhrəmanın hərəkətlərinə, gediş-gəlişinə, süjetin fiziki axarına daha çox önəm verirlər. Elə yazıçılar da var ki, onların əsas hədəfi insanın daxili aləminin dərinliklərinə nüfuz etməkdir. Məsələn, fransız yazıçısı Marsel Prust qeyd edirdi ki, onun qəhrəmanları, demək olar ki, pəncərəyə yaxınlaşmır və ya qapını açmırlar. Bu o deməkdir ki, zahiri hərəkətlərdən uzaqdırlar.
Yazıçı əsərlərində yalnız insanın nə hiss etdiyini, nə düşündüyünü və hansı duyğularla yaşadığını təsvir edir. Bir sözlə, ədəbiyyatda hər iki yanaşmanın öz yeri var və sənətkarlar bu baxımdan bir-birindən kəskin şəkildə fərqlənirlər.
Mən bir fikri dönə-dönə vurğulayıram: “Beşmərtəbəli evin altıncı mərtəbəsi”ni yalnız məhəbbət romanı kimi xarakterizə etmək doğru deyil. Bəli, sevgi, məhəbbət əsərin ana xəttini təşkil edir, lakin əsas ideya azad olmayan bir cəmiyyətdə azad insanın varlığı və onun faciəsidir.
– Klassik əsərlərin əsas özəlliyi zamanın sınağından uğurla çıxmasıdır. Şeksprin obrazları bu gün də aramızda yaşayır. Uzun illərdir ədəbi prosesin mərkəzində olan bir ədib kimi deyə bilərsinizmi, əsəri klassikaya çevirən əsas keyfiyyət nədir – mövzu, dil, yoxsa insan təbiətinin universallığı?
– Hər bir əsərin dəyərini müəyyən edən əsas meyar zamandır. Məsələn, tez-tez işlədilən “canlı klassik” ifadəsini qəbul etmirəm. Məncə, insan sağlığında klassik ola bilməz. Əsərin klassik nümunəyə çevrilib-çevrilmədiyi müəllif bu dünyadan köçəndən onilliklər, bəzən yüz il sonra məlum olur. Əgər bir əsər illər boyu yaşayırsa, yaddaşlarda qalırsa və ona hər zaman tələbat varsa, yalnız o vaxt həmin əsəri klassika adlandırmaq olar.
Buna görə də mənə “canlı klassik” deyə müraciət edənlərə həmişə zarafatla “yarımcanlı klassik” olduğumu bildirirəm. Klassikanı yalnız zaman təyin edə bilər. Hər uğurlu yazını dərhal klassik əsərlər sırasına daxil etmək mənim qənaətimcə doğru deyil.
Yaradıcılığın əsas qayəsi istedaddır. Əlbəttə, Şekspir, Füzuli və Balzak kimi dühaların zirvəsinə ucalmaq hər kəsə nəsib olmur. Lakin dünya ədəbi irsində dərin iz qoyan istənilən nümunənin mayasında müəllif istedadı və bədii təfəkkürün gücü dayanır.
– Bəs əsərin mövzusu, dili və ya toxunduğu bəşəri duyğular?
– Hər şey yenə də istedad amilinə söykənir. İstedadlı qələm sahibinin dili də təmiz, səlis olur. Düzdür, bəzən Dostoyevskinin dilinin “kasıb” olduğunu iddia edirlər. Hətta Heminqueyin bu barədə belə bir fikri də var: “Təəccüb edirəm ki, bu qədər pis yazıb, necə belə dahi yazıçı olmaq mümkündür?”. Məşhur yazıçı və ədəbiyyatşünas Vladimir Nabokov da Dostoyevskini yazıçı kimi qəbul etmirdi. Amma zaman hər şeyi öz yerinə qoydu: Nabokov böyük sənətkardır, lakin o, Dostoyevski deyil. Dostoyevski daha fundamental mətləblərdən yazan, bəşəri mövzulara müraciət edən dühadır.
– Milli ədəbiyyatımızda Mirzə Fətəli Axundzadənin maarifçi ideyaları, Cəlil Məmmədquluzadənin və Sabirin milli özünütənqidi bir dövrün portretini yaratdı. Sizin əsərlərinizdə də Bakı mühiti, insan münasibətləri və zamanın ruhu böyük ustalıqla təsvir olunur. Sizcə, yazıçı millətin mənəvi keşikçisidir, yoxsa, sadəcə, insan talelərini qələmə alan salnaməçi?
– Bu iki amil, əslində, bir-birini tamamlayır. Yazıçı həm dövrün salnaməçisi, həm də fərqli talelərin prizmasından həyatın mənzərəsini canlandıran sənətkardır. Bu iki missiya arasında heç bir təzad yoxdur, əksinə, onlar bir-birini zənginləşdirir.
– Sizcə, müasir dövrdə ədəbiyyatın cəmiyyətdə rolu dəyişib, yoxsa eyni missiyanı davam etdirir?
– Əlbəttə, zamanla münasibətlər dəyişib. İndi internet dövrüdür. İndiki gənclərin dördcildlik “Hərb və sülh” romanını axıra qədər oxumasını təsəvvür etmək çətindir. Çox güman ki, heç kim buna vaxt ayırmayacaq. İndi hər şey telefonlardadır. Əvvəllər ədəbiyyatda “teleqraf dili” hakim idisə, indi onu “telefon dili” əvəz edib.
İnsanlar kitab oxumaq əvəzinə, məlumatı telefondan sürətli, qısa, lakonik şəkildə almağa üstünlük verirlər. “Niyə vaxt ayırıb kitab oxumalıyam ki, telefondan hər şeyi öyrənə bilərəm” düşüncəsi hakimdir. Amma bu vəziyyətin keçici olduğuna inanıram. Sənətin əbədi dəyərləri mütləq öz yerinə qayıdacaq.
– Ümumiyyətlə, ədəbiyyatın cəmiyyətdəki rolu nədən ibarətdir?
– Ədəbiyyatın cəmiyyətdəki əsas rolu insanların mənəviyyatını formalaşdırmaq və onlara həqiqəti aşılamaqdır. İnsan mənəviyyatı məhz ədəbiyyatla yoğrulur. Dövlət başçımızın da qeyd etdiyi kimi, Azərbaycan dilini inkişaf etdirmək və qorumaq hər birimizin borcudur.
Unudulmamalıdır ki, ana dilinin ən böyük qoruyucusu məhz ədəbiyyatdır. Danışıq, qəzet və televiziya dili öz yerində, lakin dili yaşadan onun bədii qatıdır. Əgər dilimizi yaşatmaq istəyiriksə, ədəbiyyatımıza maraq göstərməli və qorumalıyıq.
– Bəs bugünkü oxucunun ədəbiyyatdan gözləntisi əvvəlki nəsillərdən nə ilə fərqlənir?
Tarixin müxtəlif mərhələlərində söz ustadları dövrün gerçəkliklərini, cəmiyyətin düşüncə tərzini ədəbiyyatın dili ilə gələcək nəsillərə çatdırıblar. Yazıçı və şairlər öz əsərləri, zamana sığmayan fikirləri ilə söz, sənət xəzinəsi yaradıblar. Türk dünyasının ulu ozanı Dədə Qorqud, Şərq təfəkkürünün zirvəsi dahi Nizami, insan ucalığını poetik sözlə ifadə edən Nəsimi, bəşəri sevginin bənzərsiz tərənnümçüsü Məhəmməd Füzuli, maarifçi düşüncənin banisi Mirzə Fətəli Axundzadə, milli oyanışa məşəl tutmuş Həsən bəy Zərdabi, Cəlil Məmmədquluzadə və zamanın ağrısını satiranın gücü ilə ifadə edən Mirzə Ələkbər Sabir kimi şəxsiyyətlərin Azərbaycan ədəbiyyat tarixində xidmətləri misilsizdir.
Milli ədəbiyyatımızda onilliklərdir ki, bu ulu yolun davamçısı olan, sözün nüfuzunu milli təəssübkeşliklə qoruyan, zamanın və insan taleyinin incə qatlarını bədii düşüncə ilə ifadə edən söz xiridarları sırasında xalq yazıçısı Anarın özünəməxsus yeri var. Dünya şöhrətli ədibin müxtəlif dövrlərin ictimai, siyasi, mənəvi mühitini əks etdirən, insanın daxili dünyasından xəbər verən, bədii təfəkkürün məhsulu olan əsərləri geniş oxucu auditoriyası qazanmaqla yanaşı, həm də xalqın mənəvi yaddaşına çevrilib. Uzun illərdir Azərbaycan Yazıçılar Birliyinə rəhbərlik edən yazıçının nəsr, dramaturgiya və publisistika sahəsində yazdığı əsərlər ədəbiyyatımızın müasir mərhələsinin formalaşmasında mühüm rol oynayıb. Bədii söz haqqında düşüncələri ilə oxucunu dialoqa çağıran görkəmli yazıçı ilə ədəbiyyatımızın bugünkü mənzərəsi və keçdiyi yaradıcılıq yolu haqqında söhbəti təqdim edirik.
– Sovet dövründə məcburi abunəlik sistemi sayəsində “Azərbaycan” jurnalı və “Ədəbiyyat” qəzeti on minlərlə tirajla çıxırdı. İndi isə bu məcburiyyət yoxdur. Əvvəllər rəqabət yalnız radio ilə kitab arasında idisə, sonra bura televiziya, indi isə internet əlavə olunub. Müasir gənc telefon vasitəsilə səthi məlumat almaqla kifayətlənir. Məsələn, “Hamlet”in müəllifini öyrənmək üçün bəzilərinə telefon yetərlidir. Günümüzün əsas problemi texniki tərəqqinin mənəvi tərəqqini üstələməsidir. Bu təzad ədəbiyyata və bədii sözə marağı ikinci plana keçirib.
– Qeyd etdiyiniz kimi, bu gün müasir texnologiyalar və sürətli informasiya axını insanların oxu vərdişlərini dəyişir. Buna baxmayaraq, roman və hekayə janrı hələ də insanın daxili dünyasını ifadə etməyin ən güclü vasitələrindən biridir. Sizcə, XXI əsrdə ədəbiyyat insan üçün nəyi qoruyacaq – düşünmək imkanını, yoxsa hiss etmək qabiliyyətini?
– Bunu indidən demək çətindir. Düşünmək və duymaq bir-birindən ayrılmazdır. Hissiyyatsız düşünən, yaxud düşünə bilməyən hissiyyatlı insan, əslində, yarımçıqdır. İnsan yalnız bu iki qütbün vəhdətində tamamlanır. Ədəbiyyat bu vəhdəti qorumağa səy göstərməlidir.
– Siz həm də kinossenarist kimi tanınırsınız. Milli kinomuzun inkişafında yazıçının rolu barədə nə deyə bilərsiniz?
– Müasir dövrdə kinoda yazıçının rolu heçə endirilib. İndi hər kəs ssenari yazır və müxtəlif yollarla filmlər çəkdirir. Bir fakt deyim. İndiyədək 15 bədii filmim çəkilib, əsərlərim Azərbaycandan başqa, Rusiyada, Türkiyədə və Özbəkistanda da ekranlaşdırılıb. Buna baxmayaraq, artıq 12 ildir ki, kinodan uzaqlaşmışam, daha doğrusu, uzaqlaşdırılmışam. Hazırda 3 mühüm ssenarim var: biri Cəfər Cabbarlıya, biri “Dədə Qorqud”a, digəri isə rus yazıçısı, şair və publisist Buninlə azərbaycanlı yazıçı Ümmülbanu Əsədullayevanın Parisdəki ünsiyyətinə həsr olunub.
Cəfər Cabbarlı haqqındakı ssenari mənim üçün çox əhəmiyyətlidir. Bu, böyük şəxsiyyətlər silsiləsindən beşinci film olmalıdır. Mirzə Fətəli Axundzadə, Cəlil Məmmədquluzadə, Hüseyn Cavid və Üzeyir Hacıbəyli haqqında çəkilmiş 4 filmim bu gün də maraqla izlənilir. Amma illərdir ki, Cəfər Cabbarlı haqqında filmin çəkilişinə pul tapılmır. Bunu dəfələrlə televiziyada, digər platformalarda demişəm, lakin heç bir təsiri olmayıb.
Mənim yazdığım 15 ssenari əsasında film çəkilib, 16-cı olmasa da olar. Lakin ədəbiyyata marağın azaldığı bir dövrdə Cəfər Cabbarlı kimi bir sənətkarı ekran vasitəsilə tanıtmaq vacibdir. Çox vaxt insanlar klassiklərimizi oxumurlar, amma filmlərimiz vasitəsilə onları tanıyır, həm həyatı, həm də əsərləri haqqında məlumat alırlar. Cəfər Cabbarlının da mürəkkəb və maraqlı bioqrafiyası var. İki saatlıq bir film gənclərin onun kimliyini dərk etməsi üçün böyük fürsət olardı.
Bu gün hər bir işin mərkəzində maddi maraqlar dayanır, bu isə kapitalizmin reallığıdır. Vaxtilə sosializm quruluşundan narazı idik. Hətta o dövrdə yazdığım məqalələrdə mövqeyimi ifadə etmişəm. Türkiyədəki dostlarım o zaman deyirdilər ki, siz sosializmi bəyənmirsiniz, amma kapitalizmin nə olduğunu hələ bilmirsiniz, görəcəksiniz. Və gördük...
Kapitalizm hər şeyi pula bağladı. Demək olar ki, bu sistem mənəviyyata düşmən kəsilib. Lakin həyatımızın ən böyük üstünlüyü müstəqilliyimizdir. Həmişə deyirəm: tərəzinin bir gözünə problemlərimizi, digərinə müstəqilliyimizi qoysaq, müstəqillik ağır gələr. Çünki xalq üçün ən böyük xoşbəxtlik – azadlıqdır, öz taleyinin sahibi olmaqdır.
Torpaqlarımızın azad edilməsi, dövlət başçısı İlham Əliyevin apardığı düzgün siyasət, ordumuzun gücü və Azərbaycanın regionda lider dövlətə çevrilməsi qürurvericidir. Bütün bu nailiyyətlərin fonunda mədəniyyətimiz də eyni zirvədə olmalıdır. Musiqi, rəngkarlıq, teatr, kino və ədəbiyyat sahələrinə diqqət artırılmalı, bu sahələrə məhz səriştəli, peşəkar insanlar rəhbərlik etməlidir.
Bəzən deyirlər ki, sənin şəxsi incikliyin var. Bəli, var: niyə illərdir filmləri ekranlardan düşməyən bir peşəkar ssenarist bu gün diqqətdən kənarda qalmalıdır? İndi çəkilən hansı film mənim yazdığım ssenarilərdən daha güclüdür? Mənim gileylənməyə haqqım var, yoxsa yox?
– Zaman dəyişdikcə söz köhnəlir, yoxsa kəsərli söz bütün dövrlərdə öz dəyərini qoruyub saxlayır?
– Əlbəttə, kəsərli söz hər zaman qiymətlidir. Lakin sözü demək kifayət deyil, gərək öz ünvanına çatsın. Bəzən çox təsirli söz deyə bilərsən, amma qarşındakı qulaqlarını tıxayıbsa, heç bir faydası olmayacaq.
– Kiçik xalqın yazıçısı böyük xalqın yazıçısından fərqlənirmi?
– Oxucu auditoriyası baxımından fərqlənir. Bəzən soruşurlar ki, sizdə niyə Nobel mükafatçısı yoxdur? Mən də suala sualla cavab verirəm: “Bəs sizin futbol komandanız niyə Dünya çempionu deyil?” Məsələn, 1 milyarddan artıq əhalisi olan Hindistanın cəmi 1 Nobel mükafatçısı var, Çinin də əhali göstəricisi buna yaxındır və Çinin də ədəbiyyat üzrə bir nobelçisi var. Lakin kiçik Norveç, İsveç və ya Polşa bir neçə Nobel mükafatçısı yetişdirib.
Bu, onu göstərir ki, Nobel mükafatı daha çox Avropa meyarları ilə, son dövrlərdə isə bəzən siyasi konyuktura ilə verilir. Əgər bu mükafatı alanlarla, layiq görülüb almayanların siyahısını müqayisə etsək, ikinci tərəf bəlkə daha ağır gələr. Prust, Kortasar, Qrem Qrin, Moravia, Akutakava, Ekzuperi, Kafka, Coys, Nabokov, Malro, Remark, Nazım Hikmət kimi yazıçılar, eləcə də rus ədəbiyyatının nəhəngləri – Bulqakov, Qorki, Platonov, Mayakovski, Blok, Axmatova, Svetayeva, Yesenin bu mükafatı almayıblar. Deməli, yaradıcılığı Nobel meyarı ilə “yaxşı” və ya “zəif” deyə qruplaşdırmaq tamamilə yanlışdır.
– Sovet ədəbiyyatından nələr yaşayacaq, nələr itib gedəcək?
– Mən “sovet ədəbiyyatı” ilə “sovet dövrünün ədəbiyyatı” anlayışlarını bir-birindən fərqləndirirəm. “Sovet ədəbiyyatı” dedikdə, Maksim Qorkinin irəli sürdüyü “sosialist realizmi” metodu ilə yazılan, yalnız sovet quruluşunu tərənnüm edən və süni müsbət qəhrəman obrazlarına söykənən əsərlər nəzərdə tutulur.
“Sovet dövrünün ədəbiyyatı” isə ideoloji çərçivələri aşan böyük sənətdir. Məsələn, Zoşenko, Pasternak və ya Bulqakov sovet dövründə yaşasalar da, yaratdıqları əsərlər quruluşdan asılı olmayaraq böyük ədəbiyyatın nümunələridir. Bir sözlə, sovet dövründə yaşamaq sovet yazıçısı olmaq demək deyil.
– Yaradıcılığınıza dünya şöhrətli yazıçıların təsiri oldumu?
– Təbii ki, hər bir yazıçı bu və ya digər formada başqa müəlliflərdən bəhrələnir. Bəzən bunun yalnız zahiri oxşarlıqlarla əlaqələndirilməsi qətiyyən düzgün deyil. Məsələn, “Ağ liman” əsərimin sonunda qəhrəmanın yuxuda uzaqda qırmızı gəmilər görməsi səhnəsi var. Bəziləri rus yazıçısı Aleksandr Qrinin məşhur “Qırmızı yelkənlər” əsəri ilə paralellər aparıb, bunu oradan götürdüyümü iddia edirlər.
Maraqlıdır ki, mən o əsəri heç oxumamışam. Bu, sadəcə, zahiri bənzərlikdir. Mənim yaradıcılığıma Tolstoy, Çexov və Dostoyevski kimi nəhənglərin təsiri olub. Milli ədəbiyyatımızda isə ən çox Cəlil Məmmədquluzadə və “Dədə Qorqud” dastanının yazılarımda təsiri hiss olunur: Çünki təsirsiz yazıçı olmur, sənətkar mütləq böyük sələflərindən nəsə götürməlidir.
– Bir qərinəlik Qarabağ ağrısı və 44 günlük Qarabağ zəfəri ədəbiyyatımızda necə əksini tapır?
– Yazıçılar Birliyi olaraq bir neçə kitab, o cümlədən işğaldan azad edilmiş ərazilərdən olan müəlliflərin qələmə aldıqları “44 günün zəfəri” toplusunu nəşr etdik. Elçin Hüseynbəyli, Rəşad Məcid kimi qələm dostlarımızın tərtib etdikləri kitablarla birgə bu mövzuda xeyli iş görülüb. Hətta uğurlu bədii nümunələrə mükafatlar da təqdim etmişik.
Qarabağ zəfəri ilə bağlı fundamental əsərlərin yazılması üçün isə müəyyən vaxt keçməlidir. Bu gün əsas missiyamız qazilərin, döyüşçülərin, keçmiş məcburi köçkünlərin, şəhid ailələrinin, bir sözlə, o ağrıları yaşayan insanların xatirələrini sənədləşdirmək, faktları gələcək nəsillər üçün qoruyub saxlamaqdır.
– Bugünkü ədəbi mühitin problemləri və perspektivləri barədə nə deyə bilərsiz?
– Ədəbi mühitin əsas problemi, bayaq qeyd etdiyimiz kimi, oxucu marağının kütləvi şəkildə azalmasıdır. Perspektivlərə gəlincə, inanmaq istəyirəm ki, biz yazıçıların sonuncu nəsli deyilik. Ədəbiyyatın gələcəyi var; bizdən sonra da istedadlı gənclər gələcək.
Bəlkə gələcəkdə oxucu sayı indikindən də az olacaq, lakin burada kəmiyyət yox, keyfiyyət önəmlidir. Ədəbiyyatı dərindən duyan, ona ruhən bağlı olan bir oxucu, sadəcə, kütləvi maraq naminə mütaliə edən minlərlə insandan daha üstündür.
– Gənc müəlliflərin yaradıcılığında hansı yeni istiqamətləri görürsünüz? Onlar ədəbiyyata yeni mövzu, yaxud yeni baxış gətirə bilirlərmi?
– Gənclər ədəbi prosesə, şübhəsiz, yeni estetik meyarlar gətirirlər. Ədəbiyyatın inkişafı da məhz bu baxış müxtəlifliyindən asılıdır. Müasir yaradıcılığı keçmişlə müqayisə edib “yaxşı” və ya “pis” kateqoriyalara ayırmaqdansa, fərqliliyi qəbul etmək lazımdır. Əslində, hər bir yeni nəslin borcu ədəbiyyata öz səsiylə öz sözünü gətirməkdir.
– Uzun və zəngin yaradıcılıq yolu keçmisiniz və bir neçə nəsil sizin oxucunuz olub. Bu gün geriyə baxanda sizi hansı ideya və ya hansı sual düşündürür?
– Məni ən çox düşündürən ideya sovet dövründə böyük amalımız olan müstəqilliyimizə qovuşmaq idi. Bu arzu artıq reallığa çevrilib. Hesab edirəm ki, hər bir xalq müstəqil olmalı, öz taleyinə, torpağına və gələcəyinə özü sahiblik etməlidir. İkincisi isə torpaqlarımızın azad olunması və Şuşaya qayıtmağımızdır. Bu tarixi anları yaşadığım üçün taleyimdən razıyam.
– Anar müəllim, maraqlı söhbətə görə təşəkkür edirik.
Müsahibəni apardı:
Mehparə ƏLİYEVA
XQ
