İranda, ümumilikdə Yaxın Şərqdə baş verən hadisələr göstərir ki, regionun dəniz və hava təhlükəsizliyi üçün ciddi kiber risklər yaranıb.
Musavat.com-un məlumatına görə, hazırda Hörmüz boğazı ətrafında gəmilərin naviqasiya sistemlərində ciddi pozuntular qeydə alınır.
Bölgədə GPS siqnallarının qəsdən tıxanması nəticəsində gəmilərin istiqamət müəyyənləşdirmə sistemi və Avtomatik İdentifikasiya Sistemi (AIS) düzgün işləmir. Dəniz nəqliyyatında AIS sistemi gəmilərin bir-birinin yerini müəyyən etməsi və toqquşmaların qarşısının alınması üçün həyati əhəmiyyət daşıyır. Xüsusilə yüz minlərlə ton neft daşıyan, uzunluğu 300 metrə çatan tanker gəmilər üçün bu sistemin işləməməsi ciddi təhlükə yaradır. Belə gəmilər kurslarını dəyişmək və ya dayanmaq üçün kilometrlərlə məsafə qət etməli olur. GPS siqnallarının bloklanması xüsusilə gecə və ya zəif görünmə şəraitində toqquşma riskini xeyli artırır.
Naviqasiya mütəxəssisləri bildirirlər ki, problem yalnız öz mövqeyini bilməmək deyil, həm də digər gəmilərin harada olduğunu müəyyən edə bilməməkdir. Elektron müdaxilənin arxasında kimin dayandığı barədə rəsmi təsdiq yoxdur. Lakin bir sıra hərbi analitiklər bu hadisələrdə İran amilinin mümkün olduğunu bildirirlər. Tehran daha əvvəl də Hörmüz boğazı vasitəsilə keçən gəmilərə qarşı sərt mövqe nümayiş etdirib və bölgədə gərginlik artdıqca belə müdaxilələrin artacağı ehtimal edilir. Su nəqliyyatında istifadə olunan GNSS və GPS tıxanma sistemləri ya yerli istehsal ola bilər, ya da Rusiya və Çin kimi ölkələrdən alınan avadanlıqlarla hazırlanıb.
Regionda yerləşən ABŞ qüvvələri də öz bazalarını və gəmilərini dron hücumlarından qorumaq üçün oxşar elektron müdafiə sistemlərindən istifadə edə bilər.
Texnologiya şirkətləri artıq GPS siqnallarına müdaxiləni müəyyən etmək üçün yeni üsullar tətbiq edir. Məsələn, mütəxəssislər peyk radar məlumatlarını və ya dronlara quraşdırılmış smartfonların GPS ölçmələrini analiz edərək müdaxilə mənbəyini müəyyən edə bilirlər. Bu üsul vasitəsilə siqnalın gücü və istiqaməti ölçülür, daha sonra isə “üçbucaqlaşdırma” üsulu ilə müdaxilə mənbəyinin təxmini yeri müəyyən edilir. GPS siqnallarının asanlıqla bloklana bilməsi texnologiya şirkətlərini alternativ naviqasiya sistemləri üzərində işləməyə məcbur edir. Məsələn, bəzi şirkətlər nəqliyyat vasitələrinin yerini giroskop və akselerometrlərdən istifadə etməklə müəyyən edən sistemlər hazırlayıb. Digər texnologiyalar isə peyk görüntüləri ilə real vaxtda çəkilən şəkilləri müqayisə etməyi və ya hətta ulduzların mövqeyini analiz etməyi nəzərdə tutur.
Hazırkı açıq GPS siqnalları gələcəkdə daha təhlükəsiz və şifrələnmiş sistemlərlə əvəz edilə bilər. Bu gün istifadə olunan açıq GNSS siqnalları gələcəkdə təhlükəsizlik baxımından böyük risk kimi qiymətləndirilə bilər. Elektron müharibə dünya ticarətinin əsas damarlarından biri sayılan dəniz yollarında da yeni təhlükə mənbəyinə çevrilir. Xüsusilə enerji daşımalarının böyük hissəsinin keçdiyi Hörmüz boğazı regionunda GPS siqnallarının tıxanması qlobal enerji bazarı və beynəlxalq gəmiçilik üçün ciddi risk yarada bilər.
E.Məmmədəliyev,
Musavat.com
