İran, İsrail və ABŞ arasındakı gərginlik müasir beynəlxalq münasibətlər sistemində ən mürəkkəb geosiyasi qarşıdurmalardan biri hesab olunur. Bu qarşıdurmanın əsas kökləri Iranian Revolution (1979) hadisəsindən sonra yaranmış siyasi və ideoloji dəyişikliklərə dayanır. İnqilabdan sonra İranın yeni hakimiyyəti ABŞ və İsraili regionda əsas rəqib və təhlükə kimi təqdim etməyə başladı. Bu vəziyyət İranın regional siyasətində və təhlükəsizlik strategiyasında mühüm rol oynadı.
Münaqişənin əsas səbəblərindən biri İranın nüvə proqramı ilə bağlı narahatlıqlardır. Qərb dövlətləri və İsrail hesab edir ki, İranın uranı zənginləşdirmə fəaliyyəti potensial olaraq nüvə silahı hazırlanmasına gətirib çıxara bilər. Bu məsələnin tənzimlənməsi məqsədilə 2015-ci ildə Joint Comprehensive Plan of Action adlı nüvə sazişi imzalanmışdır. Lakin sonrakı illərdə siyasi qərarlar və qarşılıqlı ittihamlar səbəbindən bu razılaşma zəifləmış və regionda gərginlik yenidən artmışdır.
Digər tərəfdən, İranın Yaxın Şərqdə müxtəlif silahlı və siyasi qruplarla əlaqələri də İsrail və ABŞ tərəfindən təhlükə kimi qiymətləndirilir. Xüsusilə Livanda fəaliyyət göstərən Hezbollah, Fələstin ərazilərində aktiv olan Hamas və Yəməndə fəaliyyət göstərən Houthis kimi qrupların İran tərəfindən dəstəkləndiyi iddia olunur. Bu təşkilatlar vasitəsilə İranın regionda təsir imkanlarını genişləndirməsi münaqişənin geosiyasi ölçüsünü daha da genişləndirir.
ABŞ isə regionda öz strateji maraqlarını qorumaq məqsədilə İsraillə yaxın hərbi və siyasi əməkdaşlıq həyata keçirir. Bununla yanaşı, enerji təhlükəsizliyi və beynəlxalq ticarət yollarının qorunması da ABŞ siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Bu baxımdan xüsusilə Strait of Hormuz kimi strateji əhəmiyyətə malik bölgələrdə baş verə biləcək hərbi gərginlik qlobal iqtisadiyyat və enerji bazarları üçün ciddi risklər yarada bilər.
Analitik baxımdan qiymətləndirildikdə, bu qarşıdurmanın gələcək inkişafı bir neçə ssenari üzrə baş verə bilər. Birinci ssenari qısa müddətli hərbi qarşıdurmadan sonra diplomatik razılaşmanın əldə olunmasıdır. Bu halda tərəflər yeni təhlükəsizlik və nüvə razılaşmaları vasitəsilə gərginliyi azaltmağa çalışa bilərlər. İkinci ssenari isə regional münaqişənin genişlənərək Yaxın Şərqin digər ölkələrini də əhatə edən uzunmüddətli qarşıdurmaya çevrilməsidir ki, bu da regionda siyasi sabitliyin ciddi şəkildə pozulmasına səbəb ola bilər.
Gözlənilən nəticə kimi qeyd etmək olar ki, belə bir münaqişə baş verərsə, regionda güc balansının dəyişməsi, enerji qiymətlərinin artması və beynəlxalq münasibətlər sistemində yeni siyasi blokların formalaşması ehtimalı yaranacaqdır. Eyni zamanda uzunmüddətli perspektivdə tərəflər arasında diplomatik danışıqların yenidən başlanması və təhlükəsizlik mexanizmlərinin yaradılması mümkün nəticələrdən biri hesab olunur.
Nəticə etibarilə, İran–İsrail–ABŞ qarşıdurması yalnız üç dövlət arasındakı münaqişə deyil, həm də regionun təhlükəsizlik sistemi, enerji siyasəti və qlobal güc balansı ilə sıx əlaqəli olan kompleks geosiyasi problemdir. Bu səbəbdən münaqişənin gələcək inkişafı təkcə Yaxın Şərq regionuna deyil, ümumilikdə beynəlxalq siyasətin istiqamətlərinə də mühüm təsir göstərə bilər.
Aytən Yaşar/ Turkustan.az
