UNESCO tərəfindən Qeyri-maddi Mədəni İrs siyahısına daxil edilən Azərbaycan xalçaçılığı bu gün dünya mədəniyyət xəzinəsinin mühüm parçası kimi qəbul olunur. Azərbaycan xalçaları dünyanın müxtəlif muzeylərində və şəxsi kolleksiyalarda nümayiş etdirilir və yüksək sənət nümunəsi kimi qiymətləndirilir.
Şərq incəsənətinin ən parlaq təzahürlərindən biri hesab edilən Azərbaycan xalçaçılığı əsrlər boyu formalaşmış toxuculuq məktəbləri ilə regional sənət çərçivəsindən çıxaraq beynəlxalq miqyasda tanınan brendə çevrilib. Müasir dövrdə Azərbaycan xalçaçılıq sənəti qlobal bazarda mühüm mədəni-strateji əhəmiyyətə malikdir.
Biz də budəfəki mövzumuzu məhz Azərbaycan xalçaçılıq sənətinə, onun bir irs kimi günümüzdəki aktuallığına həsr etdik və qərara gəldik ki, söhbətimizi də elə Azərbaycan xalçaçılıq tarixinin ən böyük nümayiş mərkəzi olan Xalça Muzeyində edək.
"Far.Az" Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin eksperti, əməkdar xalçaçı rəssam Məhəmmədhüseyn Hüseynovla müsahibəni təqdim edir.
Muzeyin mərtəbələrini gəzə-gəzə gəlib dayanırıq müsahibimin müəllifi olduğu "Ov səhnəsi" xalçasının qarşısında.
– "Ov səhnəsi" əsərinin ideyasından başlayaq. Bu ideya sizdə necə yarandı?
– Ov səhnəsi mövzusu, ümumiyyətlə, Azərbaycan xalçaçılığında qədimdən mövcud olub. Xalçaçılıqdan əlavə, məsələn, biz ov səhnələrinə Qobustan qayaüstü rəsmlərində də rast gəlirik. Rəssamlar da bu səhnəni mövzu kimi incəsənətə gətiriblər. Bunun da bir neçə səbəbi var: onlardan biri, məsələn, insanlar bununla qida ehtiyacını ödəyir, bu da, bir növ, xeyir-bərəkət simvolunu özündə ehtiva edir.
Qobustan qayaüstü rəsmlərini dedik, ümumiyyətlə, ov anlayışı dünyanın müxtəlif yerlərində də ən qədim qayaüstü abidələrdə rast gəlinir, çünki bu mövzu bütün insanlığa dair mövzudur. Lakin türk və dünya xalqlarının yanaşmasında fərqlər də var. Ən böyük fərqlərdən biri odur ki, türklərdə olan ov səhnəsi kompozisiyalarında mahiyyət təkcə qidalanma, yaxud geyim məsələsi üzərində dayanmır.
Bizim ədəbi nümunələrdə, xalçaçılıqda, rəssamlıqda ov anlayışı daha çox Oğuz türkləri üçün oyanışı ehtiva edir. Oyanış da nədir - döyüşə hazırlıq. Yəni türk xalqlarında ovun mahiyyətinin miqyası başqadır. Məsələn, "Oğuznamələr"də ov səhnələrinin mahiyyəti həm də bərkimək, möhkəmlənmək formasında özünü göstərir.
Başqa tərəfdən isə, İç Oğuzlarla Dış Oğuzların da ov səhnələrində müəyyən fərqli məqamlar sezilir. Mən hesab edirəm, İç Oğuzların ov səhnəsi bir az kübarlıq təsiri bağışlayır; çadırlar qurulur, süfrələr açılır, ayinlər icra olunur və sair. Dış Oğuzlarda isə daha intensiv və daha seçici yanaşma var.
– Seçici yanaşma deyirsiniz, yəni ova qarşı seçici olmaq?
– Bəli. Məsələn, bu qəbildən fillə döyüş səhnəsini misal çəkə bilərik. Bu, bir növ, şahın, rəhbər şəxsin qüdrətini göstərir. Fil axı nəhəng heyvandır, böyükdür, güclüdür, onunla döyüş səhnəsi də filə qarşı gələn rəhbər şəxsin böyüklüyünü ifadə edir.
Mənim "Ov səhnəsi" əsərimə gəlincə, bunu tələbə vaxtı, daha dəqiq desək, 1995-ci ildə yaratmışam. Buradakı ov səhnəsinin əsas mahiyyəti miniatürə bağlıdır. Belə ki, Təbriz miniatür məktəbinin banisi Sultan Məhəmmədin "Şah ovu" miniatüründən, bir növ, ilhamlanmışam. Əsərə baxanda təbiətdəki dörd ünsürün dördü də özünü göstərir: hava, torpaq, su və od.
Xalçanın haşiyə tərəflərində isə daha çox öz təxəyyülümdən yola çıxmışam. Məsələn, haşiyə hissəsində əjdaha obrazını görürük, burada mən əjdahanı od və qoruyucu kimi göstərmişəm.
Onu da deyim ki, bu xalça zaman olaraq bir az gec toxundu, çünki mən bir toxucu ilə işləmək istədim, ona görə toxunulması bir xeyli çəkdi. Bir toxucu ilə işlədikdə xalçanın ümumi ruhu, ilmələrin vurulması və sair stabil olur.
– Bir xalçanın toxunmasında bir, yaxud bir neçə toxucunun olması nədən asılıdır?
– Bu daha çox xalçanın ölçüsü və müəllifin seçimi ilə bağlıdır. Xalça böyük ölçüdə olarsa, o zaman bir neçə toxucudan istifadə edilməsi yaxşıdır. Amma mən bu xalçada fərdi yanaşma istədim, istəmədim ki, eyni anda bir neçə yanaşma toqquşsun. Toxuyan xanımın da adını xalça üzərində qeyd etmişəm: Məlahət xanım.
– Deyirsiniz, bir xeyli uzun çəkdi, təxminən nə qədər?
– Haradasa, bir ildən bir az çox çəkdi. Sonralar isə Mədəniyyət Nazirliyi xalçanı məndən almaq üçün təşəbbüs göstərdi, mən də razılaşdım.
– Bu, yəqin ki, müəyyən məbləğ qarşılığında olub.
– Əlbəttə. Bunun üçün Azərbaycan Milli Xalça Muzeyinin Satınalma komissiyası var. Burada sərgilənən xalçaların əksəriyyəti həmin komissiyanın qiymətləndirməsindən keçir və alınır.
– Siz xalçaçılığa boyakarlıqdan gəlmisiniz. Xalçaçılıq son dərəcə spesifik bir sahədir, maraq necə yarandı?
– Mən Neftçalada doğulmuşam. Orada rəssamlıq təmayüllü internat məktəbi var idi. Atam məni həmin məktəbə qoydu. Çünki ona qədər harada daş-divar görsəm, gedib rəsm çəkirdim. O da mənim bu marağımı gördü, belə bir nəticəyə gəldi. Neftçalada isə rəssamlıq artıq məktəb kimi formalaşmışdı.
– Yeri gəlmişkən, Neftçala rəssamlardan boldur.
– Bəli, bunun da səbəbi elə məhz həmin məktəbin olmasıdır. O məktəbi bitirdim, 1982-ci ildə Əzim Əzimzadə adına Azərbaycan Dövlət Rəssamlıq Məktəbinə imtahan verdim. Özü də o vaxtların imtahanı çox çətin idi, amma qəbul oldum. Rəngkar kimi təhsilimi müvəffəqiyyətlə başa vurdum və özümü rəngkar kimi formalaşdırmağı hədəf olaraq təyin etdim. O vaxt belə bir qayda var idi ki, təhsili başa vurduqdan sonra orta məktəbdə dərs deməli idin. Mən də gedib bir az dərs dedim, sonra isə əsgərliyə gedəsi oldum – Leninqrada (indiki Sankt-Peterburq - red).
Əsgərlikdən tərxis olduqdan sonra elə orada rəssamlarla ünsiyyət qurmağa başladım, buna qədər elə əsgərlik dönəmində də müəyyən ünsiyyətlərim olurdu. Xüsusilə tez-tez Ermitaj muzeyinə gedir, saatlarla orada gəzir, baxır, özüm üçün müəyyən təcrübə toplayırdım.
Konkret rəngkarlıqdan xalçaçılığa meyl etməyimə gəldikdə isə bunun da bir neçə səbəbi var. Birincisi, dediyim kimi, Ermitaja gedəndə Pazırıq xalısının (E.ə V-IV əsrlərə aid Pazırıq kurqanlarından tapılmış xalı nümunəsi, – N.P) sərgiləndiyi zalda çox vaxt keçirirdim. Eləcə də elə o muzeydə Təbriz miniatür məktəbinə dair nümunələrə baxır, araşdırır, düşünürdüm. Belə-belə özlüyümdə hiss edirdim ki, bu istiqamət marağımı çox çəkir.
Bakıya qayıdandan sonra isə Lətif Kərimovla (Dünya şöhrətli azərbaycanlı xalçaçı rəssam, xalçaşünas alim, Xalq rəssamı, – N.P) tanış oldum. Başa düşdüm ki, ondan çox şey öyrənməliyəm, nəticədə, 1990-cı ildə İncəsənət İnstitutuna (İndiki Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universiteti, – N.P) qəbul oldum və orada 6 il təhsil aldıqdan sonra tam başa düşdüm ki, yolum, istiqamətim budur. Amma deyim ki, paralel olaraq rəngkarlıqla da məşğulam.
– Yaxşı, bəs hansı sizə daha yaxındır? Arada az da olsa, fərq olmalıdır, məncə.
– Bilirsən, əsas olan nəyisə yaratmaq istəyidir. Yəni rəssamın təsvir etmək, yaratmaq istəyi janrdan asılı məsələ deyil. İstər xalçada olsun, istər keramikada, istər heykəldə, fərqi yoxdur, əsas həmin istək, niyyətdir. Ümumiyyətlə, aydın məsələdir ki, rəssam üçün əsas olan çəkə bilmək qabiliyyətidir. Xalçaçılıqda isə bu, ikiqat məsuliyyət deməkdir.
Məsələn, hər şəkil çəkmə qabiliyyətinə məxsus rəssam xalça işləyə bilməz. Niyə? Çünki xalçada ornamentlər olur və bu ornamentlər əsrlərin süzgəcindən keçib gəlir, xalqın milli yaddaşından, mifologiyadan, dini düşüncəsindən birbaşa asılı formalaşır. O rəssam ki bunları bilmir, ornamentləri tanımır, belə bir sənəti yaratması qətiyyən mümkün deyil.
Ornamentlər isə ümumilikdə müxtəlif təbiət hadisələrinin, bir növ, yuvarlaqlaşdırılmış formasıdır. Onlar yaranana, formalaşana qədər uzun yollar keçiblər, müxtəlif təyinatlı mərhələləri aşıblar. Azərbaycanda da bu ənənənin tarixi çox qədimdir. Dünyada azərbaycanlılar qədər ornament yaradan ikinci bir xalq yoxdur. Bunu mən sizə bir alim kimi deyirəm, yəni bu, elmi müstəvidə araşdırmalarımdan yola çıxaraq dediyim bir faktdır.
– Siz bayaq "Ov səhnəsi" əsərinizin haşiyə hissəsində əjdaha təsvirindən danışdınız. Belə başa düşürəm ki, bu da bizim mifik təfəkkürümüzdən doğulan bir obrazdır.
– Əlbəttə. Əjdaha obrazı ilan obrazından formalaşıb. Guya kim əjdahanı görüb ki? Heç kəs əjdaha görməyib, ona görə də konkret onu təsvir eləmək mümkün deyil. Amma təbiətdə onu təsvir eləmək üçün konkret obraz var – ilan. Və Azərbaycan xalçaçılığının on faizindən çoxunda ilan və əjdaha kultu üzərində qurulan ornamentlər özünü göstərir.
– Niyə bu qədər yayılıb bəs?
– Bunun bir çox səbəbi var. Bayaq da dediyimiz kimi, ornamentlərin formalaşmasında mifik təfəkkür mütləq şəkildə rol oynayır. Mifologiyada da əjdaha anlayışı var və çox yayğındır. Biz əjdahanı görməyə bilərik, amma onu yaradıcılığa gətirmək üçün qeyd elədiyim kimi prototipi tapılıb.
Deyirsən, bizdə niyə yayğındır, çünki əjdaha və ilan kultu türk xalqlarına yaxın bir anlayışdır. Bizdə, məsələn, Muğan bölgəsi var, "muğan" ifadəsi "muğ"dan yaranıb, "muğ" isə əjdaha deməkdir. Muğan, yəni əjdahaların yaşadığı yer.
Başqa tərəfdən isə, bu həm də astrologiya ilə əlaqədardır. Bu da onu ifadə edir ki, tarixən bizim rəssamlarımız çoxşaxəli bilgiyə sahib olublar. İstər mifoloji, istər dini, istər astroloji... Və bilgidən əlavə, həmin biliyi çəkmək qabiliyyətində də olublar.
– Bayaq toxunduq bu məsələyə, indi bir az geniş danışmağınızı istəyirəm. Sizin Pazırıq xalısı ilə bağlı geniş və fundamental araşdırmanız var. Bu araşdırmaya gedən yol maraqlıdır.
– Bu məsələ məni, əslində, müəyyən bir zamandan sonra düşündürüb. Sankt-Peterburqda davamlı şəkildə Ermitaja gedirdim və hər dəfəsində Pazırıq xalısına baxdıqca rənglər məni özünə daha çox çəkirdi. Təsəvvür elə, xalı bizim eradan əvvəl 4-5-ci əsrlərə aiddir, amma bu gün rənglər hələ də canlıdır. Bu çox qeyri-adi bir şey deməkdir.
O zaman internet dövrü deyildi, amma müəyyən dərgilər, jurnallar olurdu. Baxırdım ki, orada Pazırıq xalısı erməni xalısı kimi təqdim olunur və bu məni dəhşətə gətirirdi. Hətta ermənilər Pazırıq xalısının erməni xalısı olmasını müdafiə edən onlarla kitablar yazmışdılar.
Nəticə etibarilə, bu narahatlıqdan yola çıxaraq xalı üzərində araşdırmalara başladım, dörd fəsildən ibarət "Pazırıq xalısı – rəmzlər dünyası" adlı elmi monoqrafiyanı işlədim. Mən bu monoqrafiyada xalının ümumtürk mədəniyyətə aid nümunə olduğunu sübut etmişəm.
Bilirsən, türk xalqları üçün xalı anlayışı, xalça anlayışı mədəniyyətdə çox böyük yerə sahibdir. Məsələn, ən adi bir nümunəni çəkək: türklərdə ölünün xalçaya bükülüb qəbirə qoyulması mədəniyyəti var. Bu artıq xalının bizim mədəniyyətin ayrılmaz bir parçası olduğunu ifadə edir. Bu mənada, Pazırıq xalısı türk mədəniyyətinin xalça dilində kitabələşmiş formasıdır. Mən də bunu açmağa, isbatlamağa çalışmışam.
Monoqrafiya 2016-cı ildə kitab kimi də nəşr olundu, amma deyim ki, o kitabı nədənsə indi daha çox axtarırlar.
– Nəşr yalnız Azərbaycan dilindədir?
– Bəli, təəssüf ki, hələ yalnız Azərbaycan dilindədir.
– Axı bu kifayət deyil.
– Əlbəttə, kifayət deyil. Kitabın Azərbaycan dilində nəşri Mədəniyyət Nazirliyinin dəstəyi ilə olmuşdu. Başqa dilə tərcüməsi və nəşri də düşünürəm ki, onların təklifi ilə olmalıdır. Çünki kitabın mahiyyəti bizim üçün çox böyükdür, bu mənada, bu istiqamətdə təbliğat vacibdir.
– Siz Pazırıq xalısının türk xalqları üçün, onun mədəniyyəti üçün bu qədər vacib olmasından danışdınız. Maraqlıdır, sizə qədər niyə hansısa bir türk alimi, araşdırmaçısı buna maraq göstərməyib?
– Xalını kurqandan tapıb çıxaran alimin, yəni Rudenkonun (Sergey İvanoviç Rudenko – rusiyalı arxeoloq alim, – N.P) bu istiqamətdə bir neçə kitabı var, amma bunlar hamısı ümumən Altay bölgəsində tapılan və Türk xalqlarına aid mədəniyyət nümunələri ilə bağlıdır. Sonralar onun sələfləri də bu istiqamətdə müəyyən araşdırmalar ediblər.
Konkret türk alimlərinə gəlincə, onlardan da var. Ötən əsrin 70-ci illərindən sonra diyarbəkirli alim Fuat Tekçenin də Pazırıq xalısı ilə bağlı kitabı var. Onun da iddiası mənim monoqrafiyamdakı iddialarımla üst-üstə düşür.
– Amma sizdə daha fundamentaldır.
– Bəli, onlar daha çox tarixi, etnoqrafik düşüncəyə əsaslanıb yazıblar, mən isə xalçanın və xalçaçılığın dilində. Yəni mən Pazırıq xalısını, bir növ, hissələrə ayırmışam, ayrı-ayrı naxışlarını, ornamental mənşəyini üzə çıxarmışam.
Bilirsən, Pazırıq xalısı ümumən ortaq bir mədəniyyətin məhsuludur. Onu işləyən, xalını yaradan bütün türk xalqlarının mədəniyyətini, mahiyyətini dərindən bilən bir adam olub. Məsələn, hansısa bir xalq mahnısı deyirik, onu xalq bir yerdə bəstələyib ki? Yox. Bu, xalqın milli mənşəyini, tarixini, kökünü dərindən bilən bir adamın beyninin məhsuludur. Eləcə də xalı da.
– Bu monoqrafiyadan sonra türk dünyası alimlərindən reaksiyalar gəldimi?
– Sözün düzü, yox, daha çox yerli oxucuların, araşdırmaçıların, ədəbiyyatçıların reaksiyaları oldu.
– Çünki yalnız Azərbaycan dilində nəşr olunub, yayğın deyil.
– Elədir. Bu əsər türk, rus, ingilis dillərinə tərcümə olunmalıdır. Bu vacibdir.
– Yenə qayıtdıq eyni məsələyə: niyə təşəbbüs göstərmir, müraciət etmirsiniz?
– Bilirsən, araşdırma kitab şəklində var, ortadadır, mətnin mahiyyəti də bilinir. Yəni bundan ötrü xüsusi bir müraciətə ehtiyac görmürəm. Çünki bu mənim özümün təbliğatım deyil, bu, milli təbliğatdır.
– Haqlısınız. Bayaq Lətif Kərimovun adını çəkdiniz. Siz onun tələbəsi olmusunuz və şübhəsiz, sənət yolunuzda Lətif müəllimin həlledici toxunuşları olub.
– Əlbəttə. Mən bu gün özümü Lətif Kərimov məktəbinin nümayəndəsi hesab edirəm. Onu tanıdığım dönəmlərdə artıq yorulmuşdu, amma eyni zamanda həmin vaxtlar bütün parametrlərdə müdrik çağları idi. Ümumiyyətlə, Lətif müəllimin xalqın mədəni ünsürləri, kökləri barədə dediyi hər bir söz, fikir indi də mənim yadımdadır. İnanılmaz fitri istedada, öyrədicilik qabiliyyətinə malik adam idi. Mən onu, ümumiyyətlə, xalçaşünaslıq elminin banisi hesab edirəm. Bu gün biz Xalça Muzeyində oturub səninlə söhbət edirik, bu, Lətif Kərimov şəxsiyyətinin gördüyü işlərin məntiqi nəticəsidir.
Bir məqamı da deyim, Lətif müəllim tələbələrlə işləyərkən daha çox özümüzün tapıb üzə çıxarmağımızı istəyirdi. Deyirdi, çünki mən də özüm axtarıb tapmışam. Hansısa dağlıq bir kənddə, bir obada xalça toxuyan bir nənədən, anadan nəyisə, hansısa elementi öyrənmək, qapı-qapı gəzmək, araşdırmaq daha yaxşıdır, daha faydalıdır, nəinki kimdənsə eşitmək. Bunu mən bir-iki cümlə ilə deyə bilərəm, amma özünüzün axtarıb tapmanız daha effektivdir.
Mən bu prinsipi xalçaçılıq sənətində özüm üçün əsas tezis kimi qəbul etmişəm. Yəni, bir sözlə, kiminsə axtarıb tapdığına şərik çıxmaq yaxşı hal deyil, təəssüf ki, bu, Azərbaycan incəsənəti üçün bir bəladır.
Lətif Kərimov təkcə xalçaçılıqda deyil, musiqi sahəsində də fundamental biliklərə malik idi, həmçinin dini də dərindən bilirdi. Məsələn, onun "Əsrlərin nəğməsi" əsəri var, muzeydə qorunur. Xalçaşünaslar, ornamentaristlər üçün olduqca ciddi araşdırma mənbəyidir, buyurub araşdırsınlar, üzə çıxarsınlar.
Muzeyi gəzdikcə ətrafımızdan o yan-bu yana keçən turistlərə fikir verirəm. Sayları kifayət qədər çoxdur.
– Muzey həmişə ziyarətçilərdən boldur.
– Bəli, Xalça Muzeyində hər zaman belədir. İstər xarici, istər yerli ziyarətçilər həmişə çox olurlar. Elə turistlər olur ki, saatlarla burada olurlar. Baxıram, hansısa bir xalçanın qarşısında dayanıb yarım saat, qırx dəqiqə eləcə baxır. Öz-özümə düşünürəm, görəsən, nə düşünür? Nə fikirləşir? Xalçaçı deyil axı, adama maraqlı gəlir ki, görəsən, o xalçaya baxanda nə düşünür, nə görür?
– Müəllim, toxucudan toxucuya da fərq olar, yəqin ki. Yəni fərdi yanaşma yekundakı nəticə üçün nə dərəcədəsə rol oynayır?
– Əlbəttə. Azərbaycanda, ümumiyyətlə, toxuculuğun iki istiqaməti var: peşəkar və el sənətkarlığından gələn. Məsələn, nənə öz nəvəsinə, qızına, yaxud qonşusuna da öyrədir, deyir, gəlin kömək edin, tez toxuyub qurtaraq. Belə olanda yanlış naxışlar da yaranır, amma sənə deyim ki, bu özü də bir gözəllik qatır. Biri də var, peşəkar toxucular, bu adamlar rəssamlarla işləyir, bütün texniki prosesləri rəsmə uyğun edirlər.
– Müasir dövrdə sürət baxımından zaman-zaman bütün sahələrdə əl əməyindən uzaqlaşma görürük, eləcə də xalçaçılıqda fabrik xalçaçılığı mövcuddur.
– Var, amma əllə toxunan xalçanın yerini heç vaxt heç bir aparat, maşın, texnika ala bilməz. Bu mümkün deyil. Bəli, indi fabrik xalçaçılığı inkişaf edir, amma əllə toxunan xalçanın ilməsini fabrikdəki maşın edə bilmir. İnsan bu gün kosmosa açılır, süni intellekti yaradır, amma insanın əllə toxuduğu ilməni fabrikdəki aparata mənimsədə bilmir, o effekti ala bilmir. Bilirsən, bu nə deməkdir? Bu, xalçaçılıq sənətinin xalqın mədəni və milli kimliyi baxımından necə böyük bir mahiyyətə malik olması deməkdir.
– Söhbət düşmüşkən, süni intellekt dediniz, bu anlayış xalçaçılıq üçün nə vəd edir?
– Süni intellektin düşüncəsi yoxdur, o, sadəcə, əmrə tabedir. Amma istənilən halda, xalçaçılıq sənəti üçün problem yaradacaq səviyyədə inkişafdadır. Mənə gəlincə, xalqın yaddaşına, kökünə, mədəni irsinə əsaslanan belə bir sənətdə süni intellektin insanın önünə keçəcəyini düşünmürəm. Bəli, müəyyən mənada, ornamentləri deqradasiyaya uğrada bilər, bu isə, şübhəsiz, süni intellekti istifadə edən rəssamdan asılıdır.
Bilirsən, bunlar daha çox gələcəyin problemidir, ona qədər insan süni intellektlə davranışını təkmilləşdirməlidir ki, uğursuz nəticələrə yol açılmasın. Ümumiyyətlə, yaradıcı sahələrdə süni intellektdən maksimum qaçmaq lazımdır. Çünki yaradıcılıq birbaşa düşüncəyə, beyinə, təxəyyülə bağlı bir şeydir.
– Məhəmmədhüseyn müəllim, Azərbaycan xalçaçılığı anlayışı beynəlxalq müstəvidə nə dərəcədə tanınır?
– Bu gün dünyada Azərbaycan xalçaçılığı anlayışı var və kifayət qədər də tanınır. Dünyanın böyük şəhərlərinə get, Nyu-Yorkdan Qahirəyə qədər qalereyalarda, muzeylərdə Azərbaycan xalçası var, məşhurdur və tanınır. Bu, balaca şey deyil.
Bu məşhurluğun isə təməlində Lətif Kərimov dayanır. Çünki Lətif müəllim həmin xalçalara bir-bir ad verirdi. Xalça harada toxunub hazırlanırsa, xalçanı oranın adı ilə adlandırırdı. Məsələn, Qubanın Pirəbədil xalçası, Qarabağın Malıbəyli xalçası, yaxud Çələbi xalçası və sair. Xalçanın tək-tək adlandırılması tanınma məsələsində çox ciddi bir təşəbbüs idi. Bu gün Avropada hansısa bir kolleksioner, qalereyaçı, yaxud imkanlı bir şəxs xalçanı axtaranda adı ilə axtarır, adı ilə alır.
Bu tanınma məsələsi heç də asan başa gəlməyib. Bu çox böyük, keşməkeşli bir yolun nəticəsində belə alınıb.
– Zaman-zaman Azərbaycan xalçaları başqa xalqların adına çıxarılıb, xüsusilə ermənilərlə bu kimi problem çox olub.
– Bəli, bəzi alimlər on illərlə Azərbaycana məxsus xalçaları erməni xalçası adı ilə tanıyıb, təbliğ ediblər. Bəlkə, bəzi muzeylərdə indinin özündə də belə hallara az da olsa, rast gəlinir. Lakin son illərdəki mədəni təbliğatımız bu kimi halları minimuma endirib. Üstəlik, artıq dünyada Azərbaycan xalçası özünün elementləri ilə seçilir, onu tanıyırlar. Sovet dönəmində də Azərbaycan xalçası SSRİ-nin xaricə ixrac etdiyi məhsul idi. Yəni bizim xalçamız hər dövrdə müvafiq xətt üzrə inkişaf edib.
Günün sonuna yaxınlaşmağımıza baxmayaraq, muzeyə ziyarətçi axını hələ də davam edirdi. Beləcə, bu məmnun mənzərənin fonunda Məhəmmədhüseyn müəllimlə muzeyi gəzib bitirir, Azərbaycan xalçaçılığının bütün dövrlərini özündə ehtiva edən nümunələrin şahidliyi ilə söhbətimizi yekunlaşdırırıq.
