İranda ali dini lider postunda baş verən dəyişiklik ölkənin hakimiyyət modelini yenidən diqqət mərkəzinə gətirib.
Musavat.com xəbər verir ki, İran İslam Respublikasının idarəetmə sistemi klassik respublika modelindən fərqli olaraq teokratik əsaslara söykənir və dövlətin əsas qərarverici mərkəzi ali dini lider institutudur. Prezident və parlament mövcud olsa da, strateji istiqamətlər ali liderin iradəsi ilə müəyyən olunur.
İran konstitusiyasına əsasən ali dini lider silahlı qüvvələrin ali baş komandanıdır, SEPAH və ordunun rəhbərliyini təyin edir, məhkəmə hakimiyyətinin başçısını seçir, dövlət televiziyasına nəzarət edir və Ali Milli Təhlükəsizlik Şurasının fəaliyyətinə istiqamət verir. Xarici siyasət, müdafiə strategiyası və təhlükəsizlik kursu faktiki olaraq bu institutun nəzarətində formalaşır. Prezident isə daha çox icraedici funksiyaları həyata keçirir, iqtisadi siyasət və gündəlik idarəçilik məsələləri ilə məşğul olur, lakin strateji qərarların müəyyən edilməsində həlledici söz sahibi deyil.
Qanunverici orqan olan parlament qəbul etdiyi qanunları birbaşa tətbiq edə bilmir. Bütün sənədlər Nəzarət Şurasının təsdiqindən keçməlidir. 12 üzvdən ibarət bu qurumun yarısı birbaşa ali lider tərəfindən təyin edilir. Digər yarısı parlament tərəfindən seçilsə də, namizədlər məhkəmə hakimiyyətinin təqdimatı ilə irəli sürülür ki, bu da sistem daxilində ali liderə bağlılığı təmin edən mexanizm kimi qiymətləndirilir. Eyni şura seçkilərdə namizədlərin qeydə alınmasına nəzarət edir və bu proses siyasi süzgəc rolunu oynayır.
Ali dini liderin seçilməsi vəzifəsi isə “Məclisi-Xubreqan”a (Ekspertlər Şurası) məxsusdur. 88 üzvdən ibarət bu dini qurum xalq tərəfindən seçilir, lakin namizədlər yenə Nəzarət Şurasının təsdiqindən keçməlidir. Teorik olaraq Məclisi-Xubreqan ali lideri seçmək və zərurət yaranarsa onu vəzifədən kənarlaşdırmaq səlahiyyətinə malikdir. Praktikada isə bu orqanın qərarlarının ölkədaxili güc balansından və təhlükəsizlik elitasının mövqeyindən təsirləndiyi barədə iddialar mövcuddur.
Hakimiyyət mexanizmində xüsusi yer tutan qurumlardan biri də SEPAH – İran İnqilab Keşikçiləri Korpusudur. SEPAH yalnız hərbi struktur deyil, həm də geniş iqtisadi və siyasi təsir imkanlarına malik institutdur. Raket proqramı, xarici əməliyyatlar, strateji sənaye sahələri və böyük infrastruktur layihələrinin əhəmiyyətli hissəsi bu qurumun nəzarətindədir. SEPAH-ın iqtisadi imperiyası dövlət sifarişləri və iri layihələr üzərində ciddi təsirə malikdir ki, bu da onu ölkənin ən güclü aktorlarından birinə çevirir.
Siyasi baxımdan SEPAH təhlükəsizlik siyasətinin formalaşdırılmasında, seçki proseslərinə dolayı təsirdə və regiondakı proksi qüvvələrin koordinasiyasında mühüm rol oynayır. Analitiklərin fikrincə, son illərdə İran sistemində real güc balansı dini institutla təhlükəsizlik elitası arasında bölüşdürülüb və SEPAH faktiki olaraq paralel təsir mexanizmi formalaşdırıb.
Beləliklə, İranın idarəetmə modeli ali dini liderin ideoloji rəhbərliyi, Məclisi-Xubreqanın formal seçici funksiyası və SEPAH-ın güc dayağı üzərində qurulub. Prezident və parlament isə bu çərçivədə icraedici və qanunverici mexanizmləri təmin edir. Bu çoxqatlı və mərkəzləşmiş sistem ölkənin daxili siyasi sabitliyini və regional kursunu müəyyən edən əsas struktur kimi fəaliyyət göstərir.
Musavat.com
