Şənbə günü səhər Tehranda ali liderin iqamətgahına İsrailə məxsus bombalar düşərkən Əli Xamenei bir neçə yüksək vəzifəli müşaviri ilə yerüstü görüş keçirirdi. Məlumata görə, o, belə bir hücumu gözləmirdi. Xameneinin öldürülməsi ilə nəticələnən ABŞ–İsrail birgə əməliyyatı Prezident Donald Trampın həm diplomatiya, həm də hərbi variantı paralel şəkildə davam etdirdiyi iki aylıq prosesin kulminasiya nöqtəsi kimi qiymətləndirilir. Bildirilir ki, cümə günü Tramp müharibə yolunu seçib.
NOCOMMENT.az xəbər verir ki, dekabrın sonlarında İranda baş verən ictimai üsyanla başlayan böhran prosesində Vaşinqtonun siyasəti kəskin dönüşlər, son anda edilən dəyişikliklər və qəsdən yayılan dezinformasiya ilə müşayiət olunub. Nəticədə qeyri-müəyyənlik strateji alətə çevrilib və İran rəhbərliyini İsrail ordusunun indiyədək həyata keçirdiyi ən böyük hava hücumlarından birinə qarşı həssas vəziyyətdə qoyub. Əməliyyatın əsası dekabrın sonunda İsrailin Baş naziri Benjamın Netanyahunun Trampı Mar-a-Laqoda ziyarəti zamanı qoyulub. Həmin vaxt İranda rejim əleyhinə etirazlar yeni başlamışdı və prosesin miqyası hələ aydın deyildi. Netanyahu görüşdə əsasən İranın ballistik raket imkanlarına yönəlmiş, may ayı üçün planlaşdırılan birgə hücumların davamını müzakirə edib. Lakin bir neçə gün ərzində vəziyyət dəyişib, rejim sərt repressiyalara başlayıb və minlərlə insanın öldüyü bildirilir. Tramp isə Truth Social platformasında etirazçılara dəstək verərək “KÖMƏK YOLDADIR” paylaşımı edib.
Yanvarın 14-də Trampın zərbələr endirmək üzrə olduğu, lakin son anda geri çəkildiyi vurğulanır. Bunun əvəzinə o, Yaxın Şərqdə genişmiqyaslı hərbi güclənmə əmri verib və gizli şəkildə İsraillə birgə əməliyyatın planlaşdırılmasına başlanılıb. Sonrakı həftələrdə Mossad direktoru iki dəfə Vaşinqtona səfər edib, ardınca İsrail hərbi kəşfiyyatının rəhbəri və İsrail Müdafiə Qüvvələrinin qərargah rəisi ABŞ paytaxtına gəlib. Bildirilir ki, sonradan “Epik Qəzəb” və “Üfürən Aslan” adlandırılan əməliyyatlar bu görüşlər zamanı əlaqələndirilib. İsrailin hava hücumlarından sonra Tehranın üzərində tüstü qalxdığı qeyd olunur.
Eyni vaxtda Tramp administrasiyası hərbi təzyiqin İranı Vaşinqtonun şərtləri ilə razılaşmaya məcbur edib-etməyəcəyini də yoxlayıb. ABŞ və İran ötən ilin iyununda baş vermiş 12 günlük müharibədən sonra ilk dəfə fevralın əvvəlində Omanda görüşüblər. Bir neçə gün sonra Netanyahu danışıqlarda ABŞ-ın “qırmızı xətləri”ni və mümkün uğursuzluq halında birgə hərbi əməliyyat perspektivini müzakirə etmək üçün təcili Vaşinqtona gedib. Trampın elçiləri Cared Kuşner və Stiv Vitkoff razılaşma şanslarına şübhə ilə yanaşsalar da, Cenevrədə keçirilən ilkin nüvə danışıqlarının formal xarakter daşımadığını bildiriblər. İran tərəfinə açıq şəkildə bildirilib ki, əgər qısa müddətdə real irəliləyiş əldə olunmasa, hərbi zərbələr qaçılmaz olacaq.
Mənbələrin məlumatına görə, Cenevrə görüşündən bir həftə əvvəl ABŞ və İsrail mümkün hücum vaxtı barədə razılığa gəliblər. Lakin əsas çətinlik Xameneinin şübhələnərək yeraltı bunkere çəkilməsinin qarşısını almaq olub. Bildirilir ki, onun mümkün sui-qəsd ehtimalı barədə yayılan xəbərlər planlaşdırıcılar arasında narahatlıq yaratsa da, İran lideri planlarını dəyişməyib. Danışıqların son mərhələsində Kuşner və Vitkoff Cenevrəyə səfər etsələr də, razılaşmanın mümkün olmadığı qənaətinə gəliblər. ABŞ rəsmilərinin sözlərinə görə, iranlıların təklifləri yalnız vaxt qazanmağa hesablanmışdı.
Vaşinqton İranla üç əsas istiqamətdə razılığa gələ bilmədiyini açıqlayıb: nüvə proqramı və zənginləşdirmə fəaliyyəti, ballistik raket proqramı və regiondakı silahlı qrupların maliyyələşdirilməsi. ABŞ tərəfi zənginləşdirmədən imtina müqabilində İrana müddətsiz və pulsuz nüvə yanacağı təklif etsə də, Tehran bunu rədd edib. İran həmçinin raket imkanlarını müzakirə etməkdən və regional müttəfiq qrupların maliyyələşdirilməsi məsələsini gündəmə gətirməkdən imtina edib. ABŞ rəsmiləri kəşfiyyat məlumatlarının İranın daha əvvəl zərbə endirilmiş nüvə obyektlərini bərpa etdiyini göstərdiyini bildiriblər. İran tərəfinin təqdim etdiyi yeddi səhifəlik sənədin 2015-ci il nüvə sazişində nəzərdə tutulandan təxminən beş dəfə artıq zənginləşdirmə qabiliyyətinə səbəb ola biləcəyi iddia olunub. Eyni zamanda, tibbi tədqiqat adı altında zənginləşdirilmiş materialın toplandığı irəli sürülüb. Bununla belə, bu məlumatların əsasən hücumlardan sonrakı rəsmi açıqlamalara söykəndiyi və müstəqil mənbələr tərəfindən dərhal təsdiqlənmədiyi vurğulanır.
Son saatlarda Omanın xarici işlər naziri Vaşinqtona gələrək vitse-prezidentlə görüşüb və qərarın təxirə salınmasına cəhd göstərib. Lakin prezidentin artıq qərar verdiyi bildirilib. Şənbə günü səhər ABŞ və İsrail planlaşdırıcılarının gözlədiyi kimi, Xamenei müşavirlərini bir araya toplayıb. Eyni vaxtda Tehranda təhlükəsizlik və kəşfiyyat rəsmilərinin daha iki toplantısı keçirilib və bir neçə dəqiqə sonra hər üç məkanın eyni vaxtda vurulduğu qeyd edilir. İsrail kəşfiyyat rəsmisinin sözlərinə görə, əgər İran Cenevrədə Trampın istədiyi şərtlərlə razılaşsaydı, hərbi əməliyyat dayandırıla bilərdi, lakin Tehran bunun əksini düşünərək səhv hesablamaya yol verib.
Əli Səfərli,
NOCOMMENT.az
