Çeçenistanın avtoritar rəhbəri Ramzan Kadırovun ölümü Putinin ən sadiq vassalını aradan götürə bilər, hakimiyyət isə onun oğlu Adamın əlinə keçə bilər...
Müəllif: Andeya Yeska
Neue Zürcher Zeitung nəşri
Ramzan Kadırov ölüm ayağındadır. Rusiyanın Çeçenistan respublikasının avtoritar rəhbərinin, özəl ordunun qəddar liderinin və Vladimir Putinin Qafqazdakı ən sadiq dostunun xroniki mədəaltı vəzi iltihabının nəticələrindən tezliklə öləcəyi iddia olunur. Ən azı yayılan şayiələr belədir. Əgər bunlar doğrudursa, Kadırovun təxminən iyirmi illik hakimiyyəti dövründə əzdiyi, işgəncə verdiyi, həbs etdirdiyi, yaxınlarını öldürtdüyü insanlar üçün bu, yəqin ki, yaxşı xəbər olardı.
Lakin vaxtilə Kadırovu Şimali Qafqazda özünün canişini və sabitliyin təminatçısı təyin edən Putin üçün bu, pis xəbər olardı. Ukraynada müharibənin davamı üçün Moskvaya daxili sabitlik və respublikaların sədaqəti lazımdır. Kadırov bu sədaqəti Rusiyanın digər region rəhbərlərindən daha qabarıq nümayiş etdirib. O, Putin üçün yalnız bir rol oynamalı idi, onun “təmizləyicisi”, sadiq vassalı olmalıydı və bunu da nümayiş etdirir.
Əsrlər boyu Çeçenistan Qafqazda sistemə qarşı çıxan, Rusiyanın bədənində tikan olan region kimi qəbul olunurdu. Regionu nəzarətə götürmək üçün iki müharibə lazım oldu və nəhayət, 2007-ci ildə Putin tərəfindən prezident təyin edilən Ramzan Kadırov çeçenlərin Moskvadan müstəqillik arzusunu zor gücünə sındırdı. Rusiyanın zorakılığının nail ola bilmədiyini Kadırov etdi, o, çeçen xalqını sındırdı. Onun ölümündən sonra hakimiyyət boşluğu, klanlararası mübarizə və Şimali Qafqazda yeni üsyanlar yarana bilərmi?
Putinin fərdiləşdirilmiş idarəetmə siyasəti
Kadırovun qəddar idarəçilik, nümayişkaranə kişi obrazı və özünü nümayiş etdirmə ilə əvvəlcə Putinin sevimli canişininə, sonra isə Moskvada təsir amilinə çevrilməsini anlamaq üçün bir neçə il geriyə baxmaq lazımdır. XX əsrin sonunda Çeçenistan Moskva üçün dəhşət idi. Birinci Çeçen müharibəsindən sonra regionda radikal dini cərəyanlar və silahlı qruplar gücləndi. Daha sonra Moskvada və Şimali Qafqazın qonşu respublikalarında terror aktları baş verdi.
Buna son qoymaq üçün Putin Kadırova sərt üsullardan istifadə etməkdə sərbəstlik verdi, ona hərbi rütbələr və ordenlər təqdim etdi, Çeçenistanın büdcəsini və iki müharibə zamanı demək olar ki, tamamilə dağıdılmış Qroznının bərpasını maliyyələşdirdi.
Hakimiyyətə gələn ilk Kadırov Ramzanın atası Əhməd Kadırov idi. Birinci Çeçen müharibəsində 1994–1996-cı illərdə o, müqavimət tərəfdə idi, ikinci müharibədə 1999–2009-cu illərdə isə Rusiyanın tərəfinə keçdi. 2003-cü ildə Çeçenistanın prezidenti seçildi, səkkiz ay sonra isə partlayış nəticəsində həlak oldu.
Onun oğlu, hazırda 49 yaşlı Ramzan Kadırov Putinin fərdiləşdirilmiş idarəetmə siyasətinin ən bariz nümunəsidir. Respublikaları mərkəzləşdirilmiş qaydada nəzarətdə saxlamaq üçün Putin qanunlara deyil, şəxsən özünə sədaqətə üstünlük verir. Bu təmin olunursa, faktiki olaraq geniş səlahiyyətlər əldə edilir. Heç yerdə bu, Ramzan Kadırovun timsalında olduğu qədər açıq görünmür. Uzun saqqallı, korpulent diktator döyüşkən və eksentrik görünməyi sevir, sosial şəbəkələrdə boks rinqində əzələlərini nümayiş etdirir, tankın lyukunda pulemyotla poza verir, Louis Vuitton kamuflyaj geyimləri və Prada hərbi üslublu çəkmələr geyinir.
Kadırov 2017-ci ildə homoseksuallara qarşı təqib və reydlərə çağırış etməsi, ailələri öz qohumlarını öldürməyə səsləməsi ilə beynəlxalq başlıqlara çıxdı. LGBTQI+ təşkilatları, Amnesty International və Human Rights Watch onu özbaşına həbslər, gizli həbsxanalarda işgəncələr və edamlarla ittiham edir. Sağ qalanlar həftələrlə davam edən zorakılıqlardan danışıb. İddialara görə, azı otuz nəfər öldürülüb, çoxları isə itkin düşüb.
Kadırovun demək olar ki, heç nədən çəkinmədiyi 2022-ci ilin fevralında, Rusiya ilə Ukrayna arasında müharibə başlayandan sonra da özünü göstərdi. O, milli qvardiyasının bir hissəsini Kiyevə göndərərək Ukrayna prezidenti Volodimir Zelenskini öldürməyi planlaşdırdığı bildirilirdi. O, həmçinin Rusiya ordusunun tərəfində döyüşən “Əhməd” könüllü batalyonunu yaratdı, baxmayaraq ki, ciddi uğur qazana bilmədi. Kadırov özünün də Ukraynada döyüşdüyünü iddia etsə də, araşdırmaçı jurnalistlər bunu təkzib ediblər.
20 min ağır silahlı paramilitar
İndi isə onun ölümcül xəstə olduğu deyilir. Kadırovun ölümə nə qədər yaxın olduğunu heç kim dəqiq deyə bilməz, Rusiyada belə məlumatlar qapalı qalır. Onun Telegram hesabında mütəmadi olaraq adından paylaşımlar edilir, sonuncusu bu həftə yayımlanıb. Lakin “ondan sonrakı dövr” üçün Kadırov çoxdan hazırlaşıb. Hakimiyyəti yaxın və geniş ailəsinin əlində saxlamaq üçün o, sıx şəbəkə qurub, qohumlarını mühüm dövlət vəzifələrinə gətirib, qızlarını sərfəli ailələrə ərə verərək ittifaqları möhkəmləndirib, böyük oğulları Əhməd 20 yaş və Adam 18 yaş üçün titul və vəzifələr təmin edib.
Politoloq İrina Busıgina deyir ki, Kadırovun ölümü Çeçenistanda heç nəyi dəyişməyəcək. O, Berlində yerləşən Şərqi Avropa və beynəlxalq tədqiqatlar mərkəzində çalışır və Harvard Universitetində tədqiqatçıdır. Onun fikrincə, çeçen separatizmi artıq mövcud deyil, Kadırov və klanı isə o qədər güclüdür ki, hakimiyyət ötürülməsi ailə daxilində baş verəcək.
Adam artıq 15 yaşında mümkün varis kimi seçilmişdi. Qurani Kərimi yandırmaqda ittiham edilərək saxlanılan məhkumu döydükdən və atası bu görüntüləri internetdə yaydıqdan sonra Kadırov onu Vətən Qəhrəmanı elan etmiş və özəl təhlükəsizlik xidmətinin rəhbəri təyin etmişdi.
Adam atasının sərt üslubunu təqlid etməyə çalışır. 2024-cü ildə o, iki qızıl pulemyotla atəş açdığı videonu yayımlamışdı.
Çeçenistanda sakitliyi qorumaq və əhalini nəzarətdə saxlamaq üçün Kadırov “kadirovçular” adlanan 20 min ağır silahlı paramilitar dəstə yaradıb. Hüquq müdafiəçisi Sara Raynke deyir ki, Kadırovun ölümündən sonra çeçenlər yenidən Moskvaya qarşı çıxmaq istəsələr belə, onların bu qüvvəyə qarşı silahı yetərli olmaz. Müxalifət nümayəndələrinin əksəriyyəti xaricdə yaşayır və vahid mövqedən çıxış etmir. Müqavimət artıq mümkün deyil.
Adam prezident postunu tutmaq üçün hələ çox gənc olduğundan və Putinin siyasi təcrübəsi olmayan şəxsi dərhal təyin etməsi inandırıcı görünmədiyindən, Busıgina keçid dövrü prezidenti variantını istisna etmir. Əsas namizədlər arasında Çeçenistanın Dövlət Dumasındakı deputatı Adam Delimxanov, parlament sədri Maqomed Daudov və “Əhməd” birləşməsinin komandiri Apti Alaudinovun adları çəkilir. Bununla yanaşı, Putinin razılığı ilə konstitusiyanın dəyişdirilməsi və yaxın illərdə Adamın prezident postuna gətirilməsi də mümkündür. Ramzan Kadırov bəlkə də tezliklə öləcək. Onun qurduğu sistem isə yaşayacaq.
Poliqon.info
