“Dragonfly-3″ pilotsuz aparatı İsrail dronlarına oxşayır, amma…
İsrail istehsalı olan və Azərbaycanın İkinci Qarabağ müharibəsində geniş tətbiq etdiyi “Harop” kamikadze dronunun analoqunun Ermənistana da ixrac edildiyi barədə məlumatlar yayılıb. Ermənistanın “Davaro” şirkətinin nümayiş etdirdiyi “Dragonfly-3″ pilotsuz aparatının @Harop” dronlarına oxşarlığı vurğulanıb.
Məlumatı şərh edən politoloq Elxan Şahinoğlu bildirib ki, Hindistan Ermənistana müxtəlif növ hərbi texnika ixrac edir və bunların içərisində İsrail texnologiyası ilə hazırlanan dronlar da ola bilər.
Ekspert xatırladır ki, Hindistanla İsrail arasında hərbi əməkdaşlıq üst səviyyədədir və bu sahədə ortaq layihələri mövcuddur: “Azərbaycanla Hindistan İsraillə süni intellekt sahəsində də əməkdaşlığı genişləndirməyə çalışırlar. Azərbaycanın rəqəmsal inkişaf və nəqliyyat naziri Rəşad Nəbiyev fevralın 4-də İsrailə səfəri çərçivəsində süni intellekt sahəsində anlaşma memorandumu imzalayıb. İmzalanma mərasimində İsrailin baş naziri Benyamin Netanyahu da iştirak edib. Tədbirdə iki ölkə arasında hibertəhlükəsizlik, rəqəmsallaşma və kosmik sahədə qarşılıqlı maraq doğuran məsələlər barədə fikir mübadiləsi aparılıb.
Bu arada, Yeni Dehlidə süni intellekt mövzusunda sammit öz işinə başlayıb. Müzakirələrdə İsraili müxtəlif şirkətlər təmsil edir. Hindistan bu sahədə İsraillə əməkdaşlığını gücləndirməyə üstünlük verir. İsraildə süni intellekt sahəsində çalışan 2300 şirkət mövcuddur. Bu şirkətlər gəlirlərini artırmaq üçün İsraillə tərəfaşlıq münasibətləri olan ölkələrlə ortaq layihələr həyata keçirirlər.
“Google” şirkətinin Hindistana 15 milyard dollarlıq yatırımı İsrail şirkətlərini də bu bazara diqqətini artırıb. Hindistanın informasiya texnologiyaları sahəsində 6 milyon mütəxəssisi var və onlar 180 min startap layihəsi üzərində çalışırlar. Hindistan hökuməti süni intellekt tədqiqatlarını, infrastrukturunu və sektorlar üzrə tətbiqini artırmaq üçün 1,25 milyard ABŞ dolları dəyərində beş illik plan qəbul edib. Eynilə, İsraildə də baş nazirin yanında xüsusi süni intellekt mərkəzi təsis edilib”.
E.Şahinoğlu vurğulayıb ki, hazırda dövlətlər arasında rəqabət iqtisadiyyat və ordularının gücləri ilə yanaşı süni intellekt sahəsində əldə etdikləri uğurlarla da ölçülür. Bu baxımdan Azərbaycanın süni intellekt sahəsində ABŞ və İsraillə imzaladığı müvafiq sazişlərin həyata keçirilməsinin əhəmiyyəti böyükdür.
Dünya Dağ Yəhudiləri Fondunun (STMEGI) Azərbaycandakı nümayəndəsi, politoloq Fuad Xaimov Minval.az-a açıqlamasında deyib ki, yeni dronları qiymətləndirərkən əvvəlcə onların sinfini və funksionallığını düzgün müəyyənləşdirmək vacibdir: “Açardan başlamalıyıq: “Harop” ilk növbədə, pilotsuz uçuş aparatıdır, sadəcə, sursat deyil. Ona tez-tez kamikaze dronları deyilir, amma bu, həddindən artıq sadə qiymətləndirmədir.
“Harop” kəşfiyyat və hədəflə mübarizə imkanlarını birləşdirir. O, hava hücumundan müdafiə sistemlərini, radar stansiyalarını və raket buraxıcılarını məhv etmək üçün nəzərdə tutulub. Lakin o, həmçinin hədəfləri müstəqil şəkildə axtara, siqnalları təhlil edə və hətta hədəf aşkarlanmadığı təqdirdə bazaya qayıda bilər. Bu, ənənəvi sursatlardan fundamental fərqdir”.
Xaimov xatırladıb ki, İkinci Qarabağ müharibəsi zamanı “Harop” təkcə dəqiq zərbələr endirməyib, həm də düşmən rabitəsini dağıtmaq qabiliyyətini nümayiş etdirib: “Cihazın dəqiq kəşfiyyat olmadan siqnalları necə sıxışdırdığını və hədəfləri necə izlədiyini gördük. Bu, naviqasiya, axtarış alqoritmləri və operator təliminin əsas rol oynadığı mürəkkəb bir sistemdir”.
Ekspert qeyd edib ki, xarici oxşarlıqlar mütləq texnoloji surətin çıxarılmasını göstərmir: “Obyektiv olaraq, İran Şahed-136 ilə aerodinamika, düzülüş və mühərrikin yerləşdirilməsi baxımından daha çox oxşarlıq müşahidə olunur. Bu cür qərarlar aerodinamika qanunları ilə diktə olunur. Bu sinifdəki təyyarələr qaçılmaz olaraq oxşar görünür”.
Onun fikrincə, vacib olan gövdə forması deyil, daxili sistemlərdir. “Əsas məsələ ”daxili”dir: naviqasiya sistemi, hədəf axtarış sistemi, bərpa sistemi. Bu texnologiyalar “Harop”u unikal edir. “Oxşar həllərin Ermənistan tərəfinə ötürüldüyünü iddia etmək üçün heç bir əsas yoxdur. İsrail bir sıra unikal həllərlə öz F-35I modifikasiyasından istifadə edir. Bu, həssas texnologiyalara çıxışın nə qədər məhdud olduğunu göstərir”.
Xaimov həmçinin insan faktorunu da vurğulayıb: “Bu cür sistemlərin istifadəsinin uğurunun yarısı operatordur. Onlara təlim, döyüş təcrübəsi və taktiki anlayış lazımdır. Qarabağ müharibəsi göstərdi ki, pilotsuz təyyarəyə sahib olmaq kifayət deyil; ”Siz həmçinin onu effektiv şəkildə idarə edə bilməlisiniz”.
Sonda ekspert Ermənistan tərəfinin yeni hücum PUA-larının əldə etməsinin regionda güc balansında fundamental dəyişikliyə səbəb olmayacağı qənaətindədir: “Azərbaycanın öz texnologiyaları, inkişaf etmiş hərbi-sənaye kompleksi, İsraillə mövcud müqavilələri və bu cür sistemlərə qarşı mübarizə aparmaq üçün vasitələri var. Buna görə də güc balansında əhəmiyyətli bir dəyişiklikdən danışmaq hələ tezdir”.
Musavat.com
