İranın siyasi sistemi transformasiya astanasında, rejim içində böyük yenilənmə “ağrısız keçid” planı işə düşür
Ağ Ev üçün İran məsələsi getdikcə klassik geosiyasi dalana çevrilir. Mesajlar, açıqlamalar və sızan məlumatlar göstərir ki, Donald Trump administrasiyası Tehrana münasibətdə nə “tam diplomatiya”, nə də “tam güc” variantını sonadək seçə bilir. Vaşinqtonun qarşısında duran əsas sual isə dəyişmir. İranda rejim dəyişikliyi mümkündürmü? Olarsa, bəs sonrası? Gələcək qüvvə İran cəmiyyəti tərəfindən qəbul ediləcəkmi, hakimiyyəti idarə edə biləcəkmi?
Vaşinqtonun ən böyük qorxusu: “B planı yoxdur”
ABŞ uzun müddət İran problemini “rejim dəyişərsə hər şey dəyişər” məntiqi ilə qiymətləndirdi. Lakin bu planın ən zəif nöqtəsi indi açıq görünür. Mövcud rejimi əvəz edəcək real siyasi alternativ yoxdur.
Vaşinqtonun ümid bağladığı fiqurlardan biri Rza Pəhləvini ölkə daxilində geniş legitimlik qazana bilmədi. İran cəmiyyətinin böyük hissəsi monarxiyanın qayıdışını qəbul etmədi. Beləliklə, ABŞ ən kritik suala cavab tapa bilmədi. İndi əsas sual ondan ibarətdir ki, rejim devrilsə, hakimiyyət kimə keçəcək?
CNN mənbələrinə görə, ABŞ kəşfiyyatı belə bir ssenaridə ən real variantın SEPAH-ın olduğunu düşünür. Bu isə Vaşinqton üçün daha sərt, daha radikal və daha proqnozlaşdırılmaz İran deməkdir.
Bu səbəbdən ABŞ administrasiyası faktiki olaraq etiraf edir: Rejimi devirmək mümkündür, amma nəticəni idarə etmək mümkün deyil.
Qaçırılmış “anı” – Trampın strateji səhvi?
ABŞ daxilində getdikcə daha çox səslənən fikir budur: Tramp etirazların ən pik dövründə hərbi təzyiqi artırmaq şansını qaçırıb.
Etirazlar zamanı mümkün zərbələr rejimi sarsıda bilərdi. İndi isə İran daxildə üzləşdiyi psixoloji böhranlı durumdan çıxaraq konsolidasiyaya doğru gedir, SEPAH güclənib, regional balans dəyişib. İndiki şəraitdə vaxt artıq Tehranın xeyrinə işləyir.
Tehran strategiyası: vaxt udmaq və iqtisadi “tələ”
İranın taktikasının əsas xətti isə rejim dəyişikliynə getmədən razılaşma əldə etmək.
Tehran bunun üçün Vaşinqtona cəlbedici iqtisadi paket təqdim edir. Neft və qaz əməkdaşlığı, nadir metallar, ABŞ investorlarının İran bazarına qayıdışı. Tehranın mesajı budur: “Rejim dəyişməsin, biz əməkdaşlığa hazırıq.”
Vaşinqton üçün isə bu, siyasi baxımdan ağır seçimdir. Çünki belə razılaşma ABŞ-ın strateji hədəflərindən geri çəkilməsi kimi görünə bilər. Amma ortada acı Əfqanıstan təcrübəsi də var. Bu səbədən də indiki halda Ağ Ev İranı təcrid şəraitində saxlamaq planını həyata keçirir. Iranı təcrid və hərbi-psixoloji basqı altında saxlayıb daxildə istədiyi şəraiti yaratdıqda problemi həll etməyi düşünür.
Ərəb dünyası niyə rejim dəyişikliyi istəmir?
Paradoksal görünə bilər, amma İran rejiminin dəyişməsi təkcə Rusiya və Çin üçün deyil, ərəb ölkələri üçün də risklidir.
Səbəblər çoxdur:
1.İranın zəifləməsi ərəb ölkələrinin geosiyasi əhəmiyyətini azalda bilər.
2.ABŞ İran enerji ehtiyatlarına çıxış əldə etsə, ərəb ölkələrinin “enerji kartı” zəifləyəcək.
3.Neft qiymətləri üzərində ABŞ təsiri artar və nəticədə ərəb ölkələri ciddi gəlir itikisi ilə üzləşə bilər. İran böhranı fonunda ərəb ölkələri neft və qazdan daha çox qazanırlar və problem həllini taparsa bu ərəb ölkələrini nciddi gəlir itkisi deməkdir ki, bunu da heç biri istəmir. Yəni burada bir iqtisadi maraq da mövcuddur.
4.İsrailin regional təsiri güclənə bilər.
5.ABŞ İran faktorundan qlobal miqyasda olduğu kimi, ərəb dünyasına qarşı təzyiq aləti kimi istifadə edə bilər.
Bu səbəbdən özlərini tehranın müttəfiqi hesab edən Moskva və Pekinlə yanaşı, ərəb dünyasının gizli konsensusu belədir: İran zəif olsun, amma çökməsin. Bu da indki Tehran rejimini ən azı yaxın perspektiv üçün qane edir. Tehran da vəziyyətədn faydalanıb prosesi fürsətə çevirmək istəyir. Çünki Tehran yaxşı anlayır ki, hakimiyyətdə dəyişikliyi və transformasiya baş verməsə proses uzun müddət belə davam edə bilməyəcək və bu da nəticə etibarı ilə İranın iflasına gətirib çıxara bilər. Ona görə də İran hazırkı rejimini qoruyaraq, hakimiyyət daxilində sakit və planlı transformasiya üçün ciddi hazırlıqlar aparır. Tehranın strateji kulislərindəki hərəkətlər göstərir ki, mövcud sistem özünü yeniləmək və gələcəkdə daha dayanıqlı bir quruluş yaratmaq istiqamətində axtarışlardadır. Bu, yalnız daxildə siyasi sabitliyi təmin etmək məqsədi daşımır, həm də beynəlxalq aləmdə İrana qarşı tətbiq edilən təzyiqlərin neytrallaşdırılması və strateji üstünlüyün qorunması üçün bir vasitədir.
Hakimiyyətin “ağrısız keçid” planı, ölkədə böyük ictimai iğtişaşlar və xaos yaratmadan idarəetmənin transformasiyasına imkan verir. Bu proses həm İranın gələcək siyasi konfiqurasiyasına yön verəcək, həm də bölgədəki geosiyasi balansın formalaşmasında mühüm rol oynayacaq. Tehranın hazırkı strategiyası onu göstərir ki, rejim dəyişmədən də öz mövqeyini möhkəmləndirmək və həm daxildə, həm də beynəlxalq səviyyədə dominant rol oynamaq imkanını əldə edə bilər.
Bu strateji ssenari, İrana qarşı hər hansı xarici müdaxilənin təsirini azaldır və bölgədəki geosiyasi balansı yenidən formalaşdırır. Tehran göstərir ki, mövcud rejimi qoruyaraq da tarixi dönüş yaratmaq mümkündür. Bu dönüş yalnız İranda deyil, bütün Yaxın Şərqdə dalğalar yaradacaq.
Mürtəza
