Carnegie Europe* beyin mərkəzinin strateji təhlilin tərcüməsini təqdim edirik.
Müəllif: Zaur Şiriyev
AB-nin Cənubi Qafqazda liderliyi və strateji planlaşdırması yoxdur, ABŞ isə bu işdə öncülük edir. Geosiyasi maraqlarını təmin etmək üçün Brüssel region üçün yeni komunikasiyalara investisiya qoymalıdır.Cənubi Qafqazda planlaşdırılan yeni Trampın Beynəlxalq Sülh və Rifah Marşrutunu (TRIPP) təşviq etmək üçün ABŞ-ın vitse-prezidenti C.D. Vens ikitərəfli danışıqlar aparmaq üçün Azərbaycan və Ermənistana səfər etməlidir.
Bu, ABŞ-ın ambisiyasını və Avropada müqayisə edilə bilən strateji vizyonunun olmamasını əks etdirən yüksək səviyyədə tanıtım səfəridir.
Vens-in səfəri güclü bir mesaj daşıyır: Komunikasiyalar Cənubi Qafqazın əsas geosiyasi valyutasına çevrilib. ABŞ Prezidenti Donald Trampın adını daşıyan TRIPP bu fenomenin mərkəzindədir. Yeni dəmir yolu xəttinin çəkilməsi və rəqəmsal və enerji əlaqələrini gücləndirməyi hədəfləyən layihə, Azərbaycanın əsas hissəsini Ermənistan vasitəsilə Naxçıvan anklavı ilə birləşdirən layihə 2025-ci ildə razılaşdırılıb.
Təəssüf ki, regionda daha böyük maliyyə resurslarına və təcrübəyə malik olan Aİ TRIPP-in öz versiyasını hazırlaya bilməyib. Avropa hələ də geridə qalır.
Dəmir yolları, avtomobil yolları, enerji dəhlizləri və rəqəmsal əlaqələr indi təkcə iqtisadi gələcəyi deyil, həm də regionda siyasi uyğunlaşmaları müəyyən edir. Bu şəbəkələri kim qurub idarə edirsə, Ermənistanın, Azərbaycanın və qonşularının necə - ABŞ-a, yaxud Aİ, Rusiya və ya Çinə doğru - uyğunlaşmasını formalaşdıracaq.
İllərdir Brüssel regionun geoiqtisadi lövbəri olduğunu iddia edirdi. Lakin Tramp buna məhəl qoymadı və 2025-ci ilin avqust ayında Ağ Evdə Ermənistan və Azərbaycan liderləri ilə üçtərəfli zirvə görüşü keçirərək TRIPP-i işə salıb.
Əksinə, Aİ Ermənistanın şimal-cənub magistralı və digər komunikasiya sxemləri kimi layihələrə yol xəritələri, bəyannamələr və investisiyalar hazırlayıb. Lakin bunlarda müqayisə edilə bilən böyük strategiya yoxdur.
“Bəlkə də tələsirik, ya da bəlkə də Avropa sadəcə çox passivdir”, - deyə yüksək vəzifəli Azərbaycan rəsmilərindən biri 2025-ci ilin oktyabr ayında verdiyi müsahibədə bildirib. “Biz otuz ili münaqişələrə itirdik. İndi hərəkət etməyə hazırıq. Amma AB sanki saatı olmayan birisi kimi davranır”. Məyusluq realdır.
Məhdud mina təmizləmə dəstəyindən başqa, Bakı münaqişədən sonrakı bərpa üçün, o cümlədən azad olunmuş ərazilərinin yenidən qurulması üçün AB-dən az maliyyə yardımı alıb. Bu proses indiyə qədər əsasən öz büdcəsindən maliyyələşdirilib və 2020-ci ildən bəri təxminən 14 milyard avro (16,5 milyard dollar) xərclənib.
Problemin bir hissəsi siyasi mədəniyyətlərin toqquşmasıdır. Brüssel irimiqyaslı layihələrdə institusional potensial və nəzarət üçün yüksək standartlar müəyyən edir və bu da onu yerli strukturlar vasitəsilə vəsaitlərin ötürülməsində ehtiyatlı olmağa məcbur edir. Bakının nöqteyi-nəzərindən, Avropanın iştirakı asimmetrik olub, bəzi üzv dövlətlər 2020-ci ildəki altı həftəlik müharibədən və 2023-cü ildəki döyüşlərdən sonra Azərbaycana qarşı hələ də düşmən mövqedədirlər və buna görə də Ermənistana qarşı daha açıqdırlar. Bu müharibədə Azərbaycanın beynəlxalq səviyyədə tanınmış əraziləri üzərində güc yolu ilə nəzarəti bərpa etdiyi döyüşlər baş verib. Nəticə - qarşılıqlı inamsızlıqdır.
Yüksək səviyyəli Avropa rəhbərliyi olarsa, bu çətinliklərin öhdəsindən gəlmək olar. Lakin bu, həm də strateji prioritetləşdirmə tələb edir. Cənubi Qafqaz Avropanın enerji təhlükəsizliyi ilə Türkiyə, Rusiya və Çin ilə münasibətlərinin kəsişməsində yerləşir. Lakin Brüsseldə ona hələ də periferik kimi yanaşılır. Bölgə ilə birbaşa əlaqə quran rəsmilər çox çalışır və ideyalar yaradırlar, lakin onların fikirləri nadir hallarda birliyin yüksək səviyyəli qərar qəbuletmə proseslərinə yüksəlişdən sonra da davam edir.
Paradoks ondadır ki, burada Avropanın ABŞ-dan daha çox təhlükəsi var. Avropa şirkətləri bu əlaqə marşrutlarından istifadə edəcək, Avropa istehlakçıları enerji axınlarından asılı olacaq və Avropa təhlükəsizliyi regional uyğunlaşma ilə formalaşacaq. Vaşinqton isə əksinə olaraq, əlaqəyə daşınmaz əmlak sövdələşməsi kimi yanaşdığı üçün daha tez hərəkət edə bilər: nəzarət ediləcək, qiymətləndiriləcək və istifadə olunacaq aktiv.
Burda rəqabətin olması vacib deyil. Amerika Birləşmiş Ştatları siyasi təsir gücü və diplomatik impuls gətirir, Aİ isə maliyyə miqyasına, tənzimləyici gücə və uzunmüddətli bazara çıxışa malikdir. Hər iki gücün gətirdiyi xüsusiyyətlər qarşılıqlı şəkildə gücləndirilə bilər.
Aydındır ki, TRIPP-in davamı olacaq Azərbaycanın Naxçıvan anklavından keçən dəmir yolu açıq sınaq nümunəsidir. 2026-cı ilin yanvar ayında Aİ və Azərbaycan Avropa Yenidənqurma və İnkişaf Bankı (AYİB) ilə birlikdə otuz ildir bağlandıqdan sonra pis vəziyyətdə olan və əsasən işləməyən dəmir yolunu təkmilləşdirmək üçün Global Gateway çərçivəsində texniki-iqtisadi əsaslandırma işinə başlamaq barədə razılığa gəldilər.
Təkmilləşdirilmiş Naxçıvan dəmir yolu dərhal etimad yaradacaq və ticarət axınları, gömrük əməkdaşlığı və ortaq infrastruktur idarəetməsi yaradacaq. Daha sonra hər iki ölkənin iqtisadiyyatını bir-birinə bağlayan enerji və məlumat əlaqələrini dəstəkləyə bilər.
Azərbaycan ənənəvi kreditlər əvəzinə qrant dəstəyi istədiyini açıq şəkildə bildirib. Brüssel 1 milyard avro (1,2 milyard dollar) dəyərində dəmir yolunu tamamilə qrantlar vasitəsilə real olaraq maliyyələşdirə bilməz və Aİ-nin blok xaricindəki bir ölkəyə bu ölçüdə tək bir çek yazması üçün heç bir presedent yoxdur. Lakin bu, Avropanı gücsüz etmir: Realist bir model Qərbi Balkanların bağlantı yanaşmasını əks etdirərdi, məsələn, birlik Naxçıvan xəttinin həssas sərhədyanı hissələri üçün 200-300 milyon avro (236-354 milyon dollar) qrant təklif edir və layihənin təxminən dəyərinə çatmaq üçün Avropa İnvestisiya Bankı və AYİB-dən təxminən 700-800 milyon avro (827-945 milyon dollar) kreditlər ayırır.
Sərhədyanı bağlantı sırf dəmir yollarından daha çox şeydir. Avropa həmçinin gömrük terminallarını, skanerləri, logistika mərkəzlərini və rəqəmsal sərhəd sistemlərini maliyyələşdirmək üçün Cənubi Qafqaz sərhəd infrastruktur fondu yarada bilər.
Eyni məntiq elektrik enerjisi və Data mərkəzlərinə də aiddir. 2022-ci ildə Azərbaycan, Gürcüstan, Rumıniya və Macarıstan tərəfindən razılaşdırılmış Qara dəniz sualtı elektrik kabeli layihəsi baha başa gəlir və yavaş gedir. Bu, həmçinin idxal enerjisindən çox asılı olan Türkiyəni də kənarda qoyur. Bu layihədən imtina etmədən, daha ucuz və daha strateji alternativ Azərbaycandan Ermənistan və Türkiyə vasitəsilə AB-yə uzanan quru əsaslı elektrik və fiber optik dəhliz olardı və bu da Ankaraya yeni regional enerji axınlarına və tranzit gəlirlərinə çıxış imkanı verir.
Daha böyük strateji regional yanaşma həmçinin AB-nin Gürcüstanla yenidən əlaqə qurmasının bir yoludur. 2025-ci ilin sonlarında Genişlənmə üzrə Avropa Komissarı Marta Kos ittifaq, Ermənistan, Azərbaycan və Türkiyə arasında dördtərəfli nəqliyyat bağlantısı formatı təklif etdi. Bu, ağlabatan bir təşəbbüsdür, lakin Gürcüstan olmadan regionun bağlantı xəritəsi natamam olaraq qalır. Brüssel bu formatdan Tbilisini keçmək üçün deyil, onu özünü təcrid etdiyi regional çərçivəyə qaytarmaq üçün istifadə etməlidir.
C.D. Vensin fevral səfəri komunikasiya yarışının nə qədər sürətlə irəlilədiyini vurğulayır. Avropada hələ də qurulanları formalaşdırmaq üçün resurslar və strateji maraq var, lakin tələsmək yoxdur. Cənubi Qafqazda tələsməmək uduzmaq deməkdir.
* Carnegie Europe - Avropanın aparıcı beyin mərkəzi kimi xidmət göstərən Amerika beyin mərkəzi Carnegie Endowment for International Peace-in Brüsseldə yerləşən bir qoludur. O, xarici siyasət, təhlükəsizlik və geosiyasət üzrə beyin mərkəzidir, Avropa inteqrasiyası və Aİ-nin dünyanın qalan hissəsi ilə münasibətləri üzrə müstəqil təhlillər təqdim edir.
