Bakı. Trend:
ABŞ Ədliyyə Nazirliyi tərəfindən 2025-ci ilin yanvar-fevralaylarında Ceffri Epşteyn işi ilə bağlı üç milyondan artıq sənədinictimailəşdirilməsi bu mövzunu yenidən beynəlxalq müzakirələrinəsas mövzularından birinə çevirib. Uzun müddət yalnız məhdudekspert və hüquq çevrələrində müzakirə olunan faktlar, şahidifadələri və istintaq materialları artıq daha geniş auditoriya üçünəlçatan olub. Bu sənədlər təkcə Epşteynin cinayət fəaliyyətininmiqyasını deyil, eyni zamanda onunla müxtəlif dövrlərdə təmasdaolmuş nüfuzlu şəxslərin davranışlarını və münasibətlərini dəgündəmə gətirir. Nəticədə, Qərb siyasi və ictimai dairələrində etikməsuliyyət, şəffaflıq və institusional etimad məsələləri ətrafındaciddi suallar yaranıb.
Qərb elitaları və məsuliyyət problemi
Açıqlanan materiallar göstərir ki, Epşteynlə əlaqələri olmuşbəzi nüfuzlu şəxslər onun fəaliyyəti ətrafında yaranmış ağırittihamlara və ictimai qınağa baxmayaraq, bu münasibətlərdən dərhalvə açıq şəkildə imtina etməyiblər. Bu hal Qərb ölkələrində tez-tezvurğulanan etik dəyərlər, insan hüquqlarının müdafiəsi və mənəviməsuliyyət prinsipləri fonunda tənqidlərə səbəb olur. Müşahidəçilərqeyd edirlər ki, belə davranışlar cəmiyyətə nümunə göstərilməliolan siyasi və ictimai elitaların öz standartlarına nə dərəcədəsadiq qaldığı sualını gündəmə gətirir. Bu kontekstdə Epşteyn işifərdi məsuliyyətdən daha çox, sistemli davranış problemləriningöstəricisi kimi qiymətləndirilir.
Avropa siyasi institutları kontekstindəmüzakirələr
Sənədlərin məzmunu Avropa siyasi mühitində də geniş rezonansdoğurub. Epşteyn işi artıq yalnız cinayət xronikası kimi deyil,Avropa siyasi institutlarının etibarlılığı və daxili nəzarətmexanizmləri baxımından ciddi sınaq kimi dəyərləndirilir. Çünkiadıçəkilən şəxslərin bir qismi Avropa Şurası, Avropa Parlamenti vədigər beynəlxalq qurumlarda uzun illər mühüm vəzifələr tutublar. Bufaktlar Avropa siyasi sistemində etik nəzarət mexanizmlərinineffektivliyi, maraqların toqquşmasının qarşısının alınması vəşəffaflığın təmin olunması ilə bağlı müzakirələri gücləndirib.Analitiklər hesab edirlər ki, bu qalmaqal Avropa institutlarındaislahat və yenilənmə ehtiyacını bir daha ön plana çıxarır.
Torbörn Yaqlandla bağlı iddialar vəmüzakirələr
Sənədlər və onlarla paralel yayımlanan analitik materiallardaAvropa Şurasının keçmiş baş katibi Torbörn Yaqlandın adınınçəkilməsi xüsusilə diqqət mərkəzindədir. Müxtəlif mənbələrdə onunEpşteyn vasitəsilə Rusiya ilə qeyri-rəsmi təmaslar qurduğu iddiaolunur. Yaqlandın siyasi bioqrafiyası, gənclik illərində solçuhərəkatlarda iştirakı və sonrakı dövrlərdə Moskva ilə münasibətləriekspertlər tərəfindən fərqli prizmadan şərh edilir. Bu iddialaronun beynəlxalq strukturlardakı fəaliyyəti, o cümlədən NobelKomitəsində tutduğu mövqenin obyektivliyi ilə bağlı müzakirələriintensivləşdirib. Eyni zamanda Yaqlandın Azərbaycanla bağlıməsələlərdə sərgilədiyi mövqenin regional münasibətlərə vəAvropa-Azərbaycan dialoquna təsiri də ayrıca müzakirə mövzusu kimiqiymətləndirilir.
ABŞ siyasi elitası və Klinton ailəsi ilə bağlıməlumatlar
Açıqlanan sənədlərdə ABŞ-nin keçmiş siyasi rəhbərliyinə dairbəzi məqamlar da yer alır. Xüsusilə Klinton ailəsinin Epşteynləsosial münasibətləri, müxtəlif tədbirlərdə birgə iştirakı vəsəyahətlərini əks etdirən məlumatlar ictimai diqqəti cəlb edib. Bufaktlar uzun illərdir mediada və ekspert mühitində səsləndirilənsualların yenidən aktuallaşmasına səbəb olub. ABŞ-də bu məlumatlarsiyasi etika, nüfuzlu ailələrin ictimai məsuliyyəti və keçmişsiyasi liderlərin davranış standartları ilə bağlı müzakirələri dahada gücləndirib.
Böyük Britaniyada rezonans doğuran faktlar
Sənədlərin Böyük Britaniya siyasi mühitinə təsiri də az olmayıb.Keçmiş səfir və tanınmış siyasətçi Lord Peter Mandelsonla bağlıyayımlanan məlumatlar onun Epşteynlə uzunmüddətli və davamlıəlaqələrinə dair ciddi müzakirələr yaradıb. İddialara görə, bumünasibətlər Mandelsonun rəsmi dövlət vəzifəsi tutduğu dövrdə dəkəsilməyib. ABŞ-də aparılan istintaq və araşdırmalar fonunda buməlumatların yenidən gündəmə gəlməsi onun siyasi nüfuzuna cidditəsir göstərib və nəticədə Mandelson Leyborist Partiyasından istefavermək məcburiyyətində qalıb. Bu hadisə Böyük Britaniyada siyasiməsuliyyət və reputasiya anlayışları ilə bağlı geniş müzakirələrəyol açıb.
Azərbaycana münasibət və seçici yanaşmaiddiaları
Sənədlərdə və onları müşayiət edən analitik şərhlərdəAzərbaycana qarşı tənqidi mövqeyi ilə seçilən bəzi siyasi vəictimai fiqurların adlarının çəkilməsi ayrıca diqqət doğurur. Buşəxslərin fəaliyyəti və mövqeləri uzun müddətdir beynəlxalqplatformalarda Azərbaycanın ünvanına yönəlmiş tənqidlərkontekstində tanınır. Epşteyn işi ilə bağlı materiallarda həminfiqurların adlarının hallanması onların sərgilədiyi mövqelərinmotivasiyası və obyektivliyi ilə bağlı yeni suallar doğurur.
Analitiklərin fikrincə, bu məqam beynəlxalq siyasətdə tez-tezvurğulanan obyektivlik, prinsipiallıq və universal dəyərləranlayışlarının hər zaman eyni ölçülərlə tətbiq olunmadığınıgöstərir. Bəzi hallarda insan hüquqları, demokratiya və etikdavranış kimi mövzuların seçici yanaşma əsasında gündəməgətirildiyi, konkret siyasi maraqlara uyğun şəkildə şərh edildiyiiddia olunur. Bu isə beynəlxalq münasibətlərdə etimad mühitinəmənfi təsir göstərən amillərdən biri kimi qiymətləndirilir. Bukontekstdə Epşteyn işi təkcə mənəvi və etik müzakirələrləməhdudlaşmır, eyni zamanda beynəlxalq siyasətdə mövqelərinardıcıllığı və prinsiplərə sadiqlik məsələsini də gündəmə gətirir.Müşahidəçilər hesab edirlər ki, ayrı-ayrı şəxslərin və qurumlarınmüxtəlif ölkələrə münasibətdə fərqli yanaşmalar sərgiləməsibeynəlxalq sistemdə ikili standartlar barədə təsəvvürlərigücləndirir. Bu baxımdan, Epşteyn qalmaqalı fonunda ortaya çıxanfaktlar və adlar Azərbaycanın da daxil olduğu daha geniş siyasikontekstin yenidən qiymətləndirilməsinə zəmin yaradır.
Tramp mövzusu və siyasi polemikalar
Sənədlərdə Donald Trampla bağlı müəyyən iddialar yer alsa da, buistiqamətdə konkret və hüquqi baxımdan təsdiqlənmiş sübutlarıntəqdim olunmadığı vurğulanır. Mövcud materiallar Trampın Epşteynişi ilə birbaşa və ya sistemli əlaqəsini təsdiqləyən faktlar ortayaqoymur. Bu səbəbdən məsələ daha çox siyasi və ictimai müzakirələrmüstəvisində qiymətləndirilir.
Bir sıra şərhçilərin fikrincə, Epşteyn qalmaqalı ətrafındaformalaşan informasiya mühiti bəzi hallarda ABŞ daxilində siyasirəqabətin və polemikaların alətinə çevrilir. Belə hallardaayrı-ayrı şəxslərin fəaliyyəti hüquqi faktlardan daha çox siyasimövqelər və seçki dinamikası prizmasından şərh olunur. Bu isəmövzunun obyektiv və hüquqi çərçivədə dəyərləndirilməsiniçətinləşdirir. Eyni zamanda müşahidəçilər qeyd edirlər ki, Trampınsiyasi fəaliyyəti dövründə müxtəlif qurumlarda və ictimai mühitdəetik problemlərlə gündəmə gəlmiş şəxslərə qarşı sərt mövqelərsərgiləməsi bəzi dairələrdə narazılıq yaradıb. Bu kontekstdəEpşteyn işi ətrafında aparılan müzakirələrin zaman-zaman Trampınözü ilə əlaqələndirilməyə çalışılması da siyasi mübarizənin tərkibhissəsi kimi dəyərləndirilir. Bununla belə, analitiklər hesabedirlər ki, hər hansı nəticəyə gəlmək üçün emosional yanaşmalardandeyil, yalnız təsdiqlənmiş faktlardan və hüquqiqiymətləndirmələrdən çıxış etmək zəruridir. Beləliklə, Trampmövzusu Epşteyn qalmaqalı çərçivəsində daha çox siyasi polemikalarfonunda müzakirə olunur və hazırkı mərhələdə bu iddiaların hüquqibaxımdan qəti nəticələr çıxarmağa əsas vermədiyi vurğulanır. Buyanaşma mövzunun həm siyasiləşdirilməsinin, həm də birtərəflişərhlərin qarşısını almaq baxımından daha balanslı mövqe kimiqiymətləndirilir.
Etik dəyərlər və institusional etimad
Nəticə etibarilə, Epşteyn işi ilə bağlı sənədlərinictimailəşdirilməsi Qərb dünyasında uzun illər ərzindəformalaşdırılmış etik və mənəvi dəyərlər konsepsiyasına ciddiçağırış kimi qiymətləndirilir. Bu materiallar göstərir ki, yalnızfərdi səviyyədə deyil, institusional müstəvidə də etik məsuliyyətvə davranış standartları ilə bağlı boşluqlar mövcuddur.İctimaiyyətin diqqəti bir daha siyasi, iqtisadi və ictimaielitaların cəmiyyət qarşısında daşıdığı məsuliyyətin mahiyyətinəyönəlir. Bu qalmaqal ayrı-ayrı şəxslərin davranışlarından kənaraçıxaraq bütövlükdə siyasi institutlara olan etimad məsələsini önplana çəkir. Demokratik sistemlərin əsas dayaqlarından biri hesabolunan ictimai etimadın sarsılması uzunmüddətli və sistemlinəticələr doğura bilər. Ekspertlər qeyd edirlər ki, belə hallarcəmiyyətlərdə siyasi apatiyanın artmasına, institutlarainamsızlığın dərinləşməsinə və qərarverici mexanizmlərinlegitimliyinin sual altına düşməsinə səbəb olur.
Müşahidəçilərin fikrincə, Epşteyn işi həm Avropa, həm də ABŞüçün etik nəzarət mexanizmlərinin effektivliyini yenidənqiymətləndirmək üçün bir fürsət kimi də nəzərdən keçirilə bilər.Şəffaflığın artırılması, maraqların toqquşmasının qarşısınınalınması, yüksək vəzifəli şəxslərin fəaliyyətinə nəzarətmexanizmlərinin gücləndirilməsi bu kontekstdə xüsusi əhəmiyyətdaşıyır. Eyni zamanda, hüquqi məsuliyyətlə yanaşı, siyasi və mənəviməsuliyyət anlayışlarının da institusional səviyyədə daha aydınşəkildə formalaşdırılması vacib hesab olunur.
Analitiklər vurğulayırlar ki, bu cür qalmaqalların qarşısınınalınması yalnız hüquqi tədbirlərlə məhdudlaşmamalıdır. Etikstandartların real və tətbiq edilə bilən mexanizmlərləmöhkəmləndirilməsi, ictimai nəzarətin genişləndirilməsi və medianınaraşdırıcı rolunun gücləndirilməsi də mühüm amillər sırasındadır.Əks halda, etik dəyərlərlə bağlı deklarativ yanaşmalar realdavranışlarla üst-üstə düşmədikdə institusional etimadın bərpasıdaha da çətinləşir. Beləliklə, Epşteyn işi Qərb cəmiyyətləri üçünyalnız keçmiş hadisələrin araşdırılması deyil, həm də gələcək üçündərslər çıxarılması baxımından əhəmiyyətli presedent kimidəyərləndirilir. Bu prosesin nəticələri siyasi institutlarınözünüyeniləmə qabiliyyətini, etik prinsiplərə sadiqliyini vəictimai etimadı qorumaq iradəsini ortaya qoyacaq əsasgöstəricilərdən biri olacaq.
