AUTİZMİN NEYROPSİXOLOJİ PARADİQMASININ YENİDƏN QURULMASI və İNTEQRATİV NEYROŞÜUR TERAPİYA MODELİ (İNŞTM)
GİRİŞ: KÖHNƏ PARADİQMANIN METODOLOJİ TÜKƏNMƏSİ
Mövcud klinik və pedaqoji yanaşmalar uzun müddət ərzində autizmi əsasən:
• defisitlər toplusu,
• davranış pozuntusu,
• korreksiya edilməli neyroinkişaf anomaliyası
kimi təqdim etmişdir. Bu yanaşma zamanla üç fundamental metodoloji problem ortaya çıxarmışdır:
1. Autizmi neyron fərqlilik deyil, patoloji pozulma kimi çərçivələndirmişdir;
2. Şüur, şüuraltı və emosional neyron şəbəkələrin qarşılıqlı dinamikasını nəzərə almamışdır;
3. Terapiya prosesini əsasən davranışın modifikasiyası səviyyəsinə endirmiş, daxili neyropsixoloji mexanizmləri kənarda saxlamışdır.
Bu məhdudiyyətlər autizmin daha dərin neyropsixoloji izahına və yeni paradigma quruluşuna olan ehtiyacı qaçılmaz etmişdir.
YENİ NEYROPSİXOLOJİ PARADİQMA: “FƏRQLİ ŞÜUR ARXİTEKTURASI”
1. Autizm: Pozulma Değil, Alternativ fərqli beyin modelidir
Yeni neyropsixoloji paradigma autizmi belə izah edir:
Autizm – beynin informasiyanı emal etmə sürəti, ardıcıllığı və sensor filtrasiya mexanizmlərinin fərqli neyron təşkilatlanmasıdır.
Bu çərçivədə əsas neyrofunksional xüsusiyyətlər:
• Sensor məlumatların az filtrasiya ilə və yüksək intensivlikdə işlənməsi;
• Sosial məlumatların əsasən emosional deyil, kognitiv neyron şəbəkələrdə emal olunması;
• Dil və davranışın daxili şüur emal sürətinə uyğunlaşmaqda çətinlik çəkməsi.
Bu vəziyyət çatışmazlıq deyil, neyron asinxronluq fenomeni kimi izah olunur.
2. Şüur–Şüuraltı Asinxronluğu Modeli (ŞŞAM)
Yeni yanaşmaya görə autizmin əsas mexanizmlərindən biri:
• Şüur səviyyəsi (prefrontal korteks),
• Şüuraltı səviyyə (limbik sistem və sensor kortikal ) sahələr
arasında vaxtlama və inteqrasiya uyğunsuzluğudur.
Bu asinxronluğun klinik təzahürləri:
• Uşaq emosiyanı hiss edir, lakin onu ifadə edə bilmir;
• Kognitiv olaraq dərk edir, lakin reaksiyası gecikir;
• Emosiyanı yaşayır, lakin simvolik və ya verbal kodlaya bilmir.
Bu, davranış pozuntusu deyil — neyrovaxtlama problemidir.
İNTEQRATİV NEYRO ŞÜUR TERAPİYA MODELİ (İNŞTM)
Modelin əsas fəlsəfəsi
“Davranışı dəyişdirməyə çalışma; şüuru sinxronlaşdır — davranış özü dəyişəcək.”
1. Modelin Dörd Əsas Sütunu
1️Neyrosensor Sinxronizasiya
• Duyu inteqrasiya terapiyası;
• Ritmik hərəkət və vestibulyar stimullaşdırma;
• Nəfəs, bədən xəritəsi və proprioseptiv məşqlər.
Məqsəd: Sensor məlumat axınının beyində harmonik və ardıcıl emalını təmin etmək.
2️ Emosional Şüurun Aktivləşdirilməsi
• Emosiyaların davranış yox, bədən hissi üzərindən tanıdılması;
• Musiqi, vibrasiya və ritm əsaslı emosional stimullar;
• Güzgü neyronlarını aktivləşdirən passiv müşahidə və təcrübə metodları.
Məqsəd: Emosiyanın adlandırılmasından əvvəl onun hiss edilməsini təmin etmək.
3️ Şüur–Şüuraltı Körpülənməsi
• Simvolik və metaforik oyun terapiyası;
• Rəng, forma və toxunuş əsaslı yanaşma;
• Vizual metaforalar üzərindən ünsiyyət qurulması.
Məqsəd:
Daxili subyektiv təcrübəni xarici ifadə formalarına çevirmək.
4️ NeyroAdaptiv Davranış İnteqrasiyası
• Klassik ABA metodlarının son mərhələ kimi tətbiqi;
• Davranışın yalnız şüur sinxronizasiyasından sonra formalaşdırılması;
• Sosial bacarıqların məcburiyyət yox, daxili ehtiyac kimi ortaya çıxması.
ƏNƏNƏVİ MODELLƏR VƏ İNŞTM ARASINDA FƏRQ
Ənənəvi Yanaşma İNŞTM
Davranış mərkəzli Şüur mərkəzli
Simptomu azaldır Mexanizmi tənzimləyir
Uşağı uyğunlaşdırır Mühiti uşağa uyğunlaşdırır
Reaktiv Neyropreventiv
IV. KLİNİK, ETİK VƏ SOSİAL TƏSİR
Yeni paradigma:
• Autizmə etik və humanist yanaşmanı gücləndirir;
• Ailələrdə günahkarlıq və yanlış məsuliyyət hissini azaldır;
• Uşağın potensialını patologiya anlayışına qurban vermir;
• İnklüziv təhsildə real struktur transformasiyası yaradır.
NƏTİCƏ
Autizm:
• nə xəstəlikdir,
• nə də düzəldilməli səhv.
Autizm - insan şüurunun alternativ neyron modelinin formasıdır.
Və terapiya: davranışı susdurmaq deyil, şüuru anlamaq sənətidir.
Dr. Ayaz Seyidli
Klinik psixologiya üzrə dosent
