Neyropsixologiya beyin funksiyalarının psixoloji proseslərlə əlaqəsini tədqiq edən elmdir. İnsan davranışı, qərarvermə, yaddaş, emosiyalar və intellekt kimi mürəkkəb psixoloji sistemlərin əsasında şüur və şüuraltı mexanizmlər dayanır. Bu məqalədə şüur və şüuraltının neyropsixoloji təhlili və onların qarşılıqlı əlaqəsinə yeni bir elmi yanaşmanı ortaya çıxarır. Bu məqalənin əsas məqsədi şüur və şüuraltının qarşılıqlı neyropsixoloji mexanizmlərini inteqral model çərçivəsində izah etməkdir.”
Şüur və Şüuraltının Tarixi Perspektivi
Ənənəvi psixologiya şüuru fərdi düşüncə və davranışların müşahidə olunan hissəsi kimi qəbul etmişdir. Freudin psixoanalitik nəzəriyyəsində isə şüuraltı davranış və emosiyaların əsas mənbəyi hesab edilmişdir. Müasir neyrobiologiya şüuraltı proseslərin sinir şəbəkələri səviyyəsində avtomatik işlədiyini göstərir.
Neyropsixologiyada Şüur Konsepsiyası
Şüur
Şüur şəxsi subyektiv təcrübə, düşüncə və hisslərin qavranmasıdır. Neyropsixoloji yanaşmada şüur aşağıdakı funksiyalarla izah olunur:
• Diqqət və qavrama
• Məlumatın şüurlu işlənməsi
• Məqsədyönlü davranışların planlaşdırılması
Şüuraltı
Şüuraltı avtomatik, sürətli və tez-tez şüur səviyyəsinə çıxmayan psixoloji proseslər toplusudur. Bunlar arasında instinktiv reaksiyalar, emosional assosiasiyalar və öyrənilmiş davranışlar vardır.
Beyin Mexanizmlərinin Şüur və Şüuraltı ilə Əlaqəsi
Neyron Şəbəkələr və Şüur
Şüur prefrontal korteks, parietal bölgə və singulat girus kimi beyin strukturlarının sinxron fəaliyyətinə bağlıdır.
Şüuraltı Proseslərin Neyrobiologiyası
Şüuraltı proseslər basal gangliya, amigdala və hipokampus kimi struktur sistemlərdə avtomatik olaraq işləyir. Bu mexanizmlər sürətli qərarvermə və yaddaşın implicit hissələrinə nəzarət edir.
Yeni Yanaşma – İnteqral Neyropsixoloji Model
Bu yeni yanaşma şüur və şüuraltını ayrı-ayrı kateqoriyalar kimi deyil, bir-biri ilə qarşılıqlı əlaqədə olan neyropsixoloji funksiya sistemi kimi qəbul edir:
Modelin Əsas Prinsipləri
1. Dinamik İnteraktivlik – Şüur və şüuraltı bir-biri ilə dayanmadan məlumat mübadiləsi aparır.
2. Çoxsəviyyəli Qavrama – Məlumatlar paralel olaraq həm avtomatik, həm də şüurlu səviyyədə işlənir.
3. Adaptiv Neyroplastiklik – Təcrübə və öyrənmə nəticəsində neyron sistemləri öz struktur və funksiyalarını dəyişə bilir.
Təcrübə Sübutlar və Tədqiqatlar
Bu model aşağıdakı təcrübələrlə dəstəklənir:
• Funkcional Maqnit Rezonans Tədqiqatları (FMR) şüur proseslərinin prefrontal korteks və parietal lob fəaliyyəti ilə əlaqəsini göstərir.
• Evoked Potensiallar şüuraltı və avtomatik reaksiyaların daha sürətli nevroelektrik cavablarını ortaya çıxarır.
• Qavrama Testləri və Beyin Zədələnmələri şüur funksiyalarının spesifik neyron qruplarıyla əlaqəli olduğunu təsdiqləyir.
Praktik İstifadə və Tətbiqlər
Psixoterapiya
Yeni model, travma terapiyası və davranış dəyişməsi üçün şüuraltı mexanizmlərin şüurla sinxronlaşdırılmasını həyata keçirir.
Təhsil və Öyrənmə
Kognitiv təlim metodları şüuraltı avtomatizmləri şüurlu təcrübə ilə inteqrasiya etməyə yönəldilmişdir.
Reabilitasiya və Neyropsixoloji Terapiya
Beyin zədələnməsindən sonra şüur və şüuraltı mexanizmlərin rekonstruksiyası üçün yeni protokollar istifadə olunur.
Müzakirə
Yeni model şüur və şüuraltı arasında sərhədləri yumşaldaraq onların davranış və qərar vermədə sinergetik rolunu vurğulayır. Ənənəvi yanaşmalarla müqayisədə bu model daha elastik və neyrobioloji əsaslara malikdir.
Nəticə
Bu məqalə neyropsixologiyada şüur və şüuraltını yeni, inteqral model çərçivəsində izah edir.yeni yanaşma beyin funksiyalarının anlaşılmasını dərinləşdirir və həmdə klinik tətbiq imkanlarını genişləndirir.
Neyropsixologiya: Şüur və Şüuraltı – Yeni Yanaşma
Müəllif
K.P.Ü.F.D. Dos. Dr. Ayaz Seyidli
