Yüzlərlə valideyn, yeniyetmə və məktəb dairəsi sosial şəbəkələrin qəsdən asılılıq yaratdığını və zərər vurduğunu iddia edir...
Müəllif: Sanya Mansur
The Guardian nəşri
Sosial şəbəkələrə sahib olan şirkətlər tarixdə ilk dəfə məhsullarının qəsdən asılılıq yaratması və gənc istifadəçilərin psixi sağlamlığına zərər vurması iddiaları ilə münsiflər qarşısında cavab verəcəklər. Yüzlərlə valideyn, yeniyetmə və məktəb dairəsi Meta, Snap, TikTok və YouTube-a qarşı iddialar qaldırıb və bu, bu həftə start götürən presedent xarakterli məhkəmə prosesləri silsiləsinə yol açıb. İlk iş üzrə münsiflərin seçimi çərşənbə axşamı Los-Anceles məhkəməsində başlayıb.
Gözlənilir ki, texnologiya şirkətlərinin rəhbərləri arasında Meta-nın baş direktoru Mark Zukerberq də ifadə verəcək. Hər iki tərəfin sosial şəbəkələrdən asılılığın elmi əsaslarını müzakirə etmək üçün ekspertlər cəlb edəcəyi ehtimal olunur.
İlk məhkəmə prosesi KGM baş hərfləri ilə tanıdılan 20 yaşlı gənc qadının işi ilə bağlıdır. O iddia edir ki, on yaşında olarkən sosial şəbəkələrdən asılılıq formalaşdıqdan sonra fiziki və emosional zərər görüb. Prosesin altı–səkkiz həftə davam edəcəyi və təxminən 22 “pilot” (bellwether) işdən birincisi olacağı gözlənilir. Bu işlərin nəticələri gələcəkdə məhkəmələrin və münsiflərin oxşar iddialara yanaşmasına istiqamət verə bilər. Snap və TikTok ilk iş üzrə iddiaçı ilə razılaşmaya gəlib, buna görə də hazırda təqsirləndirilənlər kürsüsündə Meta və YouTube qalır.
“Hamı bunu mühüm bir istinad nöqtəsi kimi görür”, deyə Fordhem Universitetinin hüquq professoru Benyamin Zipurski deyib.
Sosial şəbəkələr niyə məhkəməyə çıxarılıb?
Məhkəmə çəkişmələri illərdir davam edən kəskin tənqidlərin davamıdır. Narazı valideynlər sosial şəbəkələri övladlarında qidalanma pozuntuları, intihar düşüncələri və narahatlıq yaratmaqda ittiham edirlər. İddiaçıların və onları dəstəkləyənlərin sözlərinə görə, şirkətlər məsuliyyəti qurbanların üzərinə atır.
“Texnologiya şirkətləri valideynləri pis valideyn olmaqda günahlandırır. Amma təcrübə göstərir ki, dünyanın ən yaxşı valideyni ola bilərsən: uşağınla danışa, ekran vaxtını məhdudlaşdıra, bütün o axmaq valideyn filtrlərini qoşa bilərsən – yenə də uşağın həyatını itirə bilər”, deyə iddiaçıların müdafiəsində iştirak edən Tech Oversight Project təşkilatının icraçı direktoru Saşa Houvort deyir.
Bu işlər niyə presedentsiz sayılır?
Bu iddialar və mümkün gələcək razılaşmalar zamanla sosial platformaların necə işlədiyini dəyişə bilər. İddiaçılar təkcə pul kompensasiyası yox, həm də sənaye üzrə vahid təhlükəsizlik standartlarını müəyyən edəcək məhkəmə qərarları tələb edirlər. Dünyanın müxtəlif ölkələrində qanunvericilər bu prosesləri diqqətlə izləyir və texnologiya şirkətlərinə oxşar məsuliyyət yükləməyə çalışırlar.
“Münsiflər təqsirləndirilənləri təqsirsiz saysa belə, qanunvericilər nəticələrdən dərs çıxarıb öz strategiyalarını dəyişəcəklər”, deyə Santa-Klara Universitetinin Hüquq Məktəbinin professoru Erik Qoldman bildirir. Onun sözlərinə görə, iddiaçıların tələblərinə uyğun bəzi qanunlar artıq qəbul edilib.
Hüquqşünaslar deyirlər ki, risk indi daha böyükdür. “Konqresin bəzi üzvlərinin Zukerberqi çətin vəziyyətdə qoyması ilə bağlı pis mətbuat bir şeydir. Sosial şəbəkənin arxitekturasının dəyişdirilməsi isə tamam başqa məsələdir”, deyə Zipurski əlavə edib.
Hüquqi arqumentlər nədən ibarətdir?
İddiaçılar texnologiya şirkətlərinin məhsullarının mümkün zərəri barədə nə dərəcədə məlumatlı olduqlarını və bu risklər barədə istifadəçiləri xəbərdar edib-etmədiklərini araşdırmaq istəyirlər. Xüsusi diqqət sonsuz sürüşdürmə, videoların avtomatik başlaması və alqoritmlərlə seçilən məzmun kimi dizayn elementlərinə yönəlib. İddiaçılar şirkətləri istifadəçilərin rifahından çox, cəlbetməni önə çəkməkdə günahlandırır və strategiyalarında 1990-cı illərdə tütün şirkətlərinə qarşı qaldırılan iddialarla paralellər aparırlar.
Proses zamanı sosial şəbəkə asılılığının mahiyyəti də müzakirə olunacaq. Texnologiya şirkətləri platformaları ilə asılılıq arasında elmi əlaqəni şübhə altına alır, son illərdə tətbiq etdikləri təhlükəsizlik və valideyn nəzarəti tədbirlərinə işarə edirlər. Onların fikrincə, zərər varsa belə, bu, zəif dizayn olunmuş sistemdən yox, problemli məzmundan qaynaqlanır.
Şirkətlər tez-tez ABŞ-də rabitə sahəsində ləyaqət haqqında qanunun 230-cu bölməsinə istinad edir; bu norma platformaları üçüncü tərəf məzmununa görə məsuliyyətdən qoruyur. Lakin bu işdə iddiaçıların yenilikçi yanaşmasına görə həmin müdafiə hələlik keçərli olmayıb.
“İddiaçılar arqumentasiyanı faktiki olaraq yenidən qurublar və deyirlər ki, Meta-nın qanunsuz davranışı platformanın bütövlükdə asılılıq yaratmaq üçün dizayn edilməsidir”, Zipurski izah edib. Əsas sual iddiaçıların şirkətlərin zərərli risklərə şüurlu şəkildə gedib-getmədiyini sübut edib-edə bilməyəcəyidir. Əgər zərərin bilərəkdən və qəsdən vurulduğu sübuta yetirilərsə, cərimə xarakterli kompensasiyaların tutulması da asanlaşa bilər.
Elm sosial şəbəkə asılılığı barədə nə deyir?
Sosial şəbəkə asılılığı psixiatrlar üçün əsas istinad mənbəyi sayılan Diaqnostik və Statistik Psixi Pozuntular Təlimatının son nəşrinə daxil edilməyib. Bununla belə, alimlər gənclər arasında ağır nəticələrə gətirib çıxaran kompulsiv sosial şəbəkə istifadəsi hallarını qeydə alıblar. Dünyanın müxtəlif ölkələrində qanunvericilər potensial asılılıq və cavab tədbirləri ilə bağlı kəskin müzakirələr aparırlar.
Hansı top-menecerlər ifadə verəcək?
Gözlənilir ki, ilk prosesdə Meta-nın baş direktoru Mark Zukerberq, YouTube-un rəhbəri Nil Mohan və Instagram-ın rəhbəri Adam Mosseri çıxış edəcək. Snap və TikTok ilk pilot işi üzrə razılaşmaya gəlsələr də, ştat səviyyəsində digər iddialarda hələ də cavabdehdirlər.
Meta-nın nümayəndəsi elektron poçtla göndərdiyi şərhdə şirkətin ittihamlarla qətiyyən razılaşmadığını bildirib, valideynləri dinlədiyini və təhlükəsizlik məsələlərini həll etmək üçün ekspertlər və hüquq-mühafizə orqanları ilə əməkdaşlıq etdiyini vurğulayıb. O, həmçinin əlavə qoruyucu tədbirləri olan yeniyetmə hesablarının tətbiq edildiyini qeyd edib.
Google-un nümayəndəsi Xose Kastanyeda ittihamları “sadəcə həqiqətə uyğun olmayan” adlandırıb və şirkətin gənc istifadəçilər üçün təhlükəsiz və sağlam mühitin yaradılmasına həmişə üstünlük verdiyini deyib. Snap yalnız ilk pilot proseslə bağlı mövqe bildirib və işi sülh yolu ilə həll etmək imkanından məmnun qaldığını açıqlayıb. TikTok isə dərc zamanı şərh sorğusuna cavab verməyib.
Hansı sübutlar artıq açıqlanıb?
Proseslərin böyük hissəsi hələ qabaqdadır, lakin bəzi açıqlanan materiallar artıq texnologiya şirkətlərinə qarşı tənqid dalğası yaradıb. İddialara görə, Instagram əməkdaşlarından biri tətbiqi narkotiklə müqayisə edib, digəri isə guya “lol, biz əslində dilerik” deyib.
Daha əvvəl Meta nümayəndəsi Politico-ya bildirib ki, iddiaçıların ittihamları “seçmə sitatlara və yanlış rəylərə” əsaslanır və qəsdən təhrif olunmuş mənzərə yaratmağa xidmət edir.
İlk prosesin mərkəzində olan 20 yaşlı gənc qadın sosial şəbəkələrdən təxminən 10 yaşında istifadə etməyə başlayıb; halbuki anası tətbiqlərə çıxışı məhdudlaşdırmağa çalışıb. NPR-in sitat gətirdiyi şikayətə görə, “asılılıq yaradan dizayn” və “daimi bildirişlər” nəticəsində onda “bu məhsullarla davamlı qarşılıqlı əlaqə qurmaq üçün obsesiv ehtiyac” formalaşıb.
Böyük texnologiya qalib gələcəkmi?
Hüquqi ekspertlər hesab edirlər ki, bu işlərin hamısı razılaşma ilə bitməsə, mütləq apellyasiya instansiyalarına qədər gedəcək və yekun nəticələr orada formalaşacaq. Gözlənilir ki, texnologiya şirkətləri Rabitə sahəsində ləyaqət haqqında qanunun tətbiqi, Birinci düzəliş, səbəb-nəticə əlaqəsi və ekspert ifadələri də daxil olmaqla bir sıra məsələləri qaldıracaqlar.
“Bu şirkətlərin heç biri öz yanaşmasını dəyişməyə məcbur olduğunu hiss etməyəcək”, – Zipurski deyir.
Bununla belə, ilk işlər üzrə münsiflər hökmləri mümkün ödənişlərin həcminə təsir göstərə bilər.
“Münsiflər iddiaçıların arqumentlərinə tam inandıqlarını göstərə bilərlər və o zaman, əgər məsələ razılaşmaya gedərsə, qiymət xeyli artacaq”, deyə Qoldman bildirir.
Poliqon.info
