ABŞ-nin yeni müdafiə doktrinası Avropada ciddi panikaya yol açıb. Səbəb, artıq Qədim qitənin müdafiəsinə və gözlənilən rus təhdidinə ABŞ-nin o qədər də ciddi əhəmiyyət verməyəcəyi təsəvvürünün formalaşmasıdır.
Vaşinqton Avropaya çox aydın şəkildə bildirilib ki, "Rusiya təhlükəsi", istər real, istərsə də xəyali olsun, artıq Vaşinqtonu narahat etmir. Strategiyada Almaniyanın və digər NATO ölkələrinin iqtisadi və demoqrafik çəkisinin Rusiyanın imkanlarını xeyli üstələdiyi və Avropa dövlətlərinin qitənin ənənəvi müdafiəsi və Ukraynaya kömək üçün məsuliyyət daşıması üçün bütün ilkin şərtlərin mövcud olduğu vurğulanır. Əslində, bu, Avropa torpaqlarında Amerika hərbi mövcudluğu azaldıldığı üçün Avropa Birliyi və NATO daxilində silahlanma yarışının daha da sürətlənməsi deməkdir.
Avropadakı siyasətçilər qorxu və rədd cavabı verirlər. Alman liderləri “yalnız gücün hökm sürdüyü” və beynəlxalq hüququn mənasını itirdiyi bir dünyanın təhlükəsinə işarə edirlər. Bu arada, Skandinaviya ölkələri özünü geniş maraq dairəsinin mərkəzində tapan Qrenlandiyanın taleyini narahatlıqla izləyir. NATO üzvləri sözün əsl mənasında ən böyük müdafiə büdcəsini elan etmək üçün yarışırlar. Avropa İttifaqı üçün “strateji muxtariyyət” ideyası dolaşır, lakin Avropanın Amerika logistikasından, kəşfiyyat xidmətlərindən və texnologiyasından asılılığını həqiqətən azaldacaq dəqiq bir vizyon hələlik yoxdur. Bir vaxtlar özünü sülh məkanı və rifah dövləti kimi təsəvvür edən qitə, tez-tez Vaşinqtonun təzyiqi altında və indi ABŞ-ın Avropaya əsasən öz müdafiə sənayesi üçün müştəri kimi baxdığını açıq şəkildə etiraf etməsi ilə sırf hərbi layihələri.
Avropa təhlükəsizliyi son illərdə əvvəlkindən daha kövrək bir məsələyə çevrilib. Ukrayna müharibəsi, enerji böhranı, qeyri-qanuni miqrasiya, kibertəhdidlər və böyük güc rəqabəti Avropa İttifaqını öz təhlükəsizlik arxitekturasını sorğulamağa məcbur edib.
İtaliya mətbuatından “EduNews24”ə görə, Avropa indi bir sualla üzləşməlidir: xarici aktorlara bağlı təhlükəsizlik konsepsiyasında israr edəcəkmi, yoxsa Avropaya məxsus daha muxtar bir struktur quracaq? Təhlilə görə, bu sualın cavabı getdikcə Türkiyəyə yönəlir. “EduNews24” qeyd edib ki, Davos 2026 bu baxımdan dönüş nöqtəsi olub. İsveçrənin neytral məkanı bu il yalnız iqtisadi müzakirələrə deyil, həm də Avropa təhlükəsizliyinin gələcəyi ilə bağlı vacib əlaqələrə ev sahibliyi edib. İtaliya mətbuatına görə, Avropa hökumətlərinin nümayəndələri ilə xarici işlər naziri Hakan Fidanın rəhbərlik etdiyi Türkiyə nümayəndə heyəti arasında Davosun qarla örtülü dəhlizlərində keçirilən görüşlər "adi diplomatik əlaqələrdən daha da irəli gedib".
Təhlildə xüsusilə vurğulanır ki, Avropa İttifaqının Ankaraya olan marağı artıq miqrasiya məsələsi ilə məhdudlaşmır. EduNews24-ün məlumatına görə, müdafiə, kəşfiyyat paylaşımı və kollektiv təhlükəsizlik bir daha Aİ-Türkiyə münasibətlərində həlledici hala gəlsə də, “Türkiyə təhlükəsizliyi Avropa təhlükəsizliyinin ayrılmaz hissəsi kimi yenidən müəyyən edilir. Başqa sözlə, “Türkiyəsiz Avropa artıq mümkün deyil” ifadəsi işlənib.
İtaliya qəzetinin təhlilində Davosda Sülh Şurasının imzalanma mərasimindən sonra çıxış edən xarici işlər naziri Fidanın açıqlamaları “yeni Türkiyə xarici və təhlükəsizlik siyasətinin xülasəsi” kimi qiymətləndirilib. Hazırkı geosiyasi mənzərədə Avropanın eyni vaxtda birdən çox cəbhədən təzyiq altında olduğu vurğulanıb. Təhlildə nazir Fidanın hərbi gücü, inkişaf etmiş kəşfiyyat şəbəkəsi və müxtəlif böhran bölgələrində qazandığı təcrübə sayəsində Türkiyənin Avropa üçün təbii təhlükəsizlik tərəfdaşı olduğunu açıq şəkildə nümayiş etdirdiyi yazılıb. Təhlilə görə, nazir Fidan Türkiyənin yalnız öz sərhədlərini müdafiə edən bir ölkə olmadığını, həm də Balkanlardan Qara dənizə, Şərqi Aralıq dənizindən Yaxın Şərqə qədər uzanan geniş bir coğrafiyada sabitlik yaradan bir aktyora çevrildiyini vurğulayıb. İtaliya mediası bu yanaşmanın Avropada, xüsusən də təhlükəsizlik dairələrində diqqətlə dinlənildiyini qeyd edib. Digər tərəfdən, təhlildə Prezident Rəcəb Tayyib Ərdoğanın son iyirmi ildə qlobal siyasətdə əsas fiqura çevrildiyi və onun hər bir çıxışının həm Qərb müttəfiqləri, həm də rəqib güclər tərəfindən diqqətlə təhlil edildiyi bildirilir. Ərdoğanın fundamental tezisinin aydın olduğu vurğulanır: Avropanın Türkiyəyə ehtiyacı Türkiyənin Avropaya ehtiyacından daha çoxdur.
İtaliya mətbuatına görə, Ərdoğanın vizyonu iki əsas məqsəd ətrafında formalaşıb. Birincisi, Türkiyənin Avropa Birliyinə tamhüquqlu üzvlüyü və ya heç olmasa, müdafiə sahəsində imtiyazlı və güclü tərəfdaş statusunun tanınması. İkinci məqsəd isə Türkiyənin coğrafi mövqeyindən və regional böhranların idarə olunması təcrübəsindən istifadə etməklə Avropa təhlükəsizlik strukturunun qurulması. EduNews24 xatırladıb ki, bu gün Avropa təhlükəsizliyi əsasən NATO çətiri altında ABŞ-ın hərbi müdafiəsindən asılıdır. Bildirilib ki, bu vəziyyətin qiyməti Çinin texnologiya, infrastruktur və enerji sahələrində Avropaya artan təsiridir. Təhlildə bildirilir ki, həyati əhəmiyyətli təhlükəsizlik qərarları üçün daim Vaşinqton və ya Pekinə baxmaq Avropa üçün muxtariyyət və nüfuzun itirilməsi deməkdir.
İtaliya xəbər saytına görə, Davos dəhlizlərində tez-tez xatırlanan anlayışlardan biri “tərəfdaşlıq” idi. Bu anlayış sadə bir ittifaqdan daha çox daimi və etibarlı strateji mövcudluğa istinad edirdi. “EduNews24” yazır ki, bu mənada Türkiyə Avropa üçün "tamamlayıcı deyil, qurucu tərəfdaş" kimi mövqe tutur. Təhlildə Türkiyənin Avropa təhlükəsizliyinə təklif edə biləcəyi üstünlüklər ətraflı şəkildə izah olunur. Orada qeyd olunur ki, Türkiyənin Balkanlar, Qara dəniz, Şərqi Aralıq dənizi və Yaxın Şərq kimi strateji bölgələrdə coğrafi mövqeyi Avropa üçün unikal bir təhlükəsizlik dərinliyi təmin edir. Təhlildə vurğulanır ki, sülhməramlı əməliyyatlardakı təcrübəsi, qabaqcıl kəşfiyyat imkanları və miqrasiyanın idarə olunmasında əsas rolu ilə müasir və təcrübəli Türkiyə Silahlı Qüvvələri Avropanın mövcud təhlükəsizlik boşluqlarını aradan qaldırmağa qadirdir. Bundan əlavə, Türkiyənin Ərəb, Qafqaz və Asiya dünyaları ilə diplomatik əlaqələrinin Avropanın təkbaşına çatmaqda çətinlik çəkdiyi sahələri açdığı bildirilir. “EduNews24” yazır ki, Türkiyənin AB təhlükəsizlik strukturuna tam inteqrasiyası Avropanı "ehtiyat qüvvə axtarışından" azad edə və özünü təmin edən müdafiə arxitekturasının yaradılmasına töhfə verə bilər. Təhlilə görə, bu, NATO daxilində balansı yenidən müəyyənləşdirərkən Avropanın xarici aktyorlardan asılılığını azalda bilər. Təhlildə, həmçinin beynəlxalq aktyorların Türkiyənin təklifinə reaksiyalar qiymətləndirilib. Orada Vaşinqtonun daha muxtar Avropa təhlükəsizliyi ideyasına ehtiyatla yanaşdığı və bunun ABŞ-nin Avropa üzərindəki təsirini azalda biləcəyindən qorxduğu bildirilir. Pekinin Avropa və Amerika arasında potensial ixtilafları dəstəklədiyi, lakin Türkiyənin güclənən rolunu yaxından izlədiyi bildirilir. Bu arada Moskva NATO və AB daxilində potensial bölünmələri yaxından izləyir və belə bir vəziyyətdən faydalanmağa hazırdır. Orada həmçinin qeyd olunur ki, Aralıq dənizi ölkələrində və bəzi Şərqi Avropa dövlətlərində Türkiyənin təhlükəsizlik qarantı kimi rolu getdikcə praqmatik maraq doğurur.
Ləman
