Bakı, 12 yanvar, AZƏRTAC
Ana dili yalnız kommunikasiya vasitəsi deyil, insanın sosial dünyanı “oxuduğu” və mənalandırdığı əsas psixoloji sistemdir. Sosial psixologiya baxımından fərdin özünü və başqasını dərk etməsi – identiklik, sosial normalar, mənsubiyyət hissi və empatiya – məhz hansı dil strukturu üzərindən formalaşması ilə sıx bağlıdır. Dil burada sadəcə vasitə yox, düşüncə və sosial qavrayışın təşkil olunduğu kognitiv mühit rolunu oynayır. Ana dili insanın ilk sosial təcrübələrini – qəbuledilmə, rəddolunma, qayğı, sərhədlərin tanınması, tərif və qınaq kimi əsas emosional-sosial vəziyyətləri – kodlaşdıraraq şəxsiyyətin emosional və sosial xəritəsini formalaşdırır. Bu səbəbdən ana dilində ünsiyyət sosial əlaqələri yalnız sürətləndirmir, onları daha stabil, daha anlaşılan və psixoloji baxımdan daha təhlükəsiz edir.
Bu fikirləri AZƏRTAC-a açıqlamasında Bakı Dövlət Universitetinin Psixologiya kafedrasının müəllimi David Poladov söyləyib.
O bildirib ki, bu kontekstdə Azərbaycan dili təkcə mədəni və tarixi dəyər deyil, eyni zamanda, sosial-psixoloji dayanıqlığın əsas sütunlarından biridir. Ortaq dil mühiti ortaq məna sahəsinin formalaşmasına, ortaq emosional kodların yaranmasına və davranış normalarının daha asan mənimsənilməsinə şərait yaradır. Bu isə cəmiyyətdə qarşılıqlı anlaşmanı gücləndirir, sosial etibarı artırır və psixoloji təhlükəsizlik hissini möhkəmləndirir.
Kognitiv keyfiyyət anlayışı burada yalnız bilik səviyyəsini deyil, düşünmənin strukturlaşmasını – məntiqi ardıcıllıq, anlayışların dəqiqliyi, analitik ayırdetmə və müzakirə mədəniyyətini ifadə edir. Dil nə qədər dəqiq və şüurlu işlədilirsə, düşüncə də bir o qədər aydın formalaşır. Azərbaycan dilində keyfiyyətli ünsiyyət intellektual müzakirə mühitini gücləndirir, mübahisələrin emosional reaksiya üzərindən deyil, arqument və əsaslandırma üzərindən qurulmasına imkan yaradır. Bu isə qərarvermə prosesini daha rasional və sistemli edir, sosial münasibətlərdə etibarı və əməkdaşlığı artırır.
“Ana dili, eyni zamanda, şəxsiyyətin ilkin kognitiv komponentlərinin formalaşmasında həlledici rol oynayır. Özünüdərk, emosiyaların tanınması və adlandırılması, sosial siqnalların şərhi, “mən–başqası” sərhədinin qurulması məhz ana dili mühitində baş verir. Uşaq ilk dəfə daxili vəziyyətlərini hansı dildə ifadə edirsə, onun emosional şüur xəritəsi də həmin dil üzərində qurulur. Bu, şəxsiyyətin psixoloji bütövlüyünü və daxili ardıcıllığını təmin edən əsas mexanizmdir.
Ana dili çox vaxt “emosional təhlükəsizlik dili” kimi çıxış edir. İlk bağlanma təcrübələri ana dili mühitində formalaşdığı üçün stres və narahatlıq zamanı insanın daxili dialoqu məhz bu dil üzərindən qurulur. Bu, özünütənzimləmə və emosional sabitliyin qorunmasında mühüm rol oynayır. Cəmiyyət səviyyəsində isə ana dilində ünsiyyətin geniş yayılması insanların daha çox başa düşüldüyünü və qəbul olunduğunu hiss etməsinə səbəb olur, sosial bağlılığı gücləndirir”, - deyə o vurğulayıb.
Onun fikrincə, ana dilindən uzaqlaşma isə emosional və sosial özünüifadənin zəifləməsinə, daxili dialoqun parçalanmasına gətirib çıxara bilər: “Bu, emosional yadlaşma, sosial məsafənin artması və identiklik gərginliyi risklərini yüksəldir. Azərbaycan dili bu baxımdan cəmiyyət üçün “sosial bağlayıcı” rolunu oynayır və ortaq məna istehsalını təmin edir.
Ana dili ilə milli kimlik arasındakı əlaqə həm emosional, həm də kognitiv xarakter daşıyır. Milli kimlik yalnız hisslər toplusu deyil, eyni zamanda, bir məna sistemidir və bu sistemin daşıyıcısı dildir. Azərbaycan dili milli kimliyin həm yaddaşı, həm də düşüncə arxitekturasıdır. İnsan ana dilində düşündükdə mədəniyyətin məntiqi ilə düşünür, tarixi təcrübəni semantik olaraq daşıyır və sosial reallığı bu çərçivədə mənalandırır”.
D.Poladov qeyd edib ki, dil sosial davranışın da “səhnə dili”dir. Nəzakət, ehtiram, tənqid, dəstək və əməkdaşlıq formaları dil vasitəsilə qurulur. Azərbaycan dilinin şüurlu istifadəsi sosial konfliktlərin “şəxslərarası hücum” səviyyəsindən “mövzu müzakirəsi” səviyyəsinə keçməsinə imkan verir. Bu, cəmiyyət üçün ciddi psixoloji transformasiya və sosial yetkinliyin göstəricisidir.
Sosial identiklik baxımından ana dilində danışmaq “qrupa mənsubiyyət siqnalı” rolunu oynayır. Bu, “biz” hissini gücləndirir, sosial etibarı və kollektiv bağlılığı artırır. Azərbaycan dilinin ictimai məkanlarda görünməsi kollektiv özünəinamı yüksəldir və ortaq dəyər hissini möhkəmləndirir.
“Bütün bunlar göstərir ki, ana dilində ünsiyyətin qorunması və inkişafı yalnız mədəni məsələ deyil, birbaşa cəmiyyətin psixoloji sağlamlığı məsələsidir. Dil sosial münasibətləri qurur, dəyərləri formalaşdırır və psixoloji təhlükəsizlik mühitini yaradır. Azərbaycan dilinə təhsil, media, institutlar, terminoloji dəqiqlik və nitq mədəniyyəti səviyyəsində edilən hər bir investisiya əslində cəmiyyətin sosial-psixoloji dayanıqlılığına yatırılan sərmayədir.
Dilin güclənməsi cəmiyyətin özünü izahetmə gücünün artmasıdır. Özünü anlaya və ifadə edə bilən cəmiyyət isə daha çox birləşir və daha sağlam psixoloji struktura sahib olur. Bu səbəbdən ana dilində ünsiyyətin qorunması və inkişafı yalnız mədəni məsələ deyil, birbaşa cəmiyyətin psixoloji sağlamlığını müəyyən edən strateji amildir”, - deyə müsahibimiz fikrini yekunlaşdırıb.
