İran yenə qarışıb. Küçələrdə etiraz var, havada qorxu, qəzəb və qan qoxusu dolaşır. Bu mənzərə təkcə bugünün xəbəri deyil – tarixdən tanış bir səhnədir. Qənirə Ataşın sosial media paylaşımında da məhz bu tarixi paralellər xatırladılır: bir vaxt “ümid” kimi görünən dalğaların illər sonra necə peşmanlıq səsinə çevrildiyi.
Müəllif qeyd edir ki, hazırkı hadisələr ona oxuduğu kitabları, baxdığı rəsmi arxiv materiallarını və şahidlərin danışdıqlarını xatırladıb. Xüsusilə İran şahının xanımı Fərəh Pəhləvinin xatirələrində təsvir etdiyi bir epizod diqqət çəkir. 1977-ci il noyabrın 15-də, ABŞ Prezidenti Jimmy Carter dövründə Ağ Evə edilən son səfər zamanı Pəhləvi ailəsini qapının o tayında etirazçılar qarşılayır. Fərəh Pəhləvi həmin anı belə xatırlayır: “Onları gözləyən etirazçılardan sarsıldıq.”
Onun xatirələrində maraqlı bir müqayisə də yer alır: Nixon dövründə belə aksiyaların Ağ Evə bu qədər yaxın buraxılmayacağını yazır və hətta içindən keçən daha sərt bir ehtimalı da gizlətmir – bəlkə də bu, yeni administrasiyanın onları bilərəkdən pərt etmək istəyi idi.
PBS-in rəsmi arxivlərində həmin günün görüntüləri və transkriptləri bu xatirələri təsdiqləyir. Polis kütləni dağıtmaq üçün gözyaşardıcı qazdan istifadə edir, qaz Ağ Evin çəmənliyinə qədər yayılır, çıxış edən Şah da, qonaqlar da gözlərini silməyə məcbur qalırlar. Şam yeməyi zamanı Prezident Carter özü belə “South Lawn-dan keçəndə…” deyərək bu hadisəyə işarə edir.
İllər sonra isə tarix qəribə bir dairə cızır. Qənirə Ataş Amerikada İran İnqilabının 40-cı ilində bir azərbaycanlı ilə qarşılaşdığını yazır. Məlum olur ki, həmin şəxs gəncliyində elə o vaxt Ağ Evin qarşısında keçirilən etiraz aksiyalarında aktiv iştirak edən tələbələrdən biri olub – yəni Fərəh Pəhləvini içəridə titrədən o “başqa səs”in sahiblərindən biri.
Onun sözləri ağır və düşündürücüdür: “Biz Pəhləvi hakimiyyətini hər zaman nifrət edirdik. Elə bilirdik ki, etdiyimiz etirazla İranın sabahını düzəldirik. Amma bilsəydik ki, onların yerinə bu cür mollaçılıq gələcək, heç vaxt orada dayanmazdıq.”
Bu etiraf bir həqiqəti açıq göstərir: tarixdə çox vaxt “ümid” adı ilə başlayan proseslər sonradan peşmanlıqla xatırlanır. Xomeyni Fransada olarkən Qərb mediasında xilaskar kimi təqdim edilmişdi. Xalq da buna inanmışdı. Amma nəticədə İranı boğan, nəfəsini kəsən bir molla rejimi formalaşdı.
Müəllif xatırladır ki, 2009-cu ildə prezident seçkilərindən sonra baş verən “Yaşıl inqilab” zamanı da İran dəyişimin astanasında idi. O dövrdə ANS müxbiri kimi Tehran küçələrində öldürülən insanları lentə almışdı. Amma sonda proses yenə başqa cür bitdi – Qərblə anlaşmalar, yarımçıq qalan ümidlər…
Bu gün İran yenidən çalxalanır. Yenə “kömək edəcəyik” deyənlər var. Amma əsas sual dəyişmir: bu kömək həqiqətən sabaha aparacaqmı, yoxsa daha dərin bir batışa?
Qənirə Ataşın gəldiyi nəticə aydındır: xalq öz taleyini özü həll etməyəndə, kənardan gələn “xilas” çox vaxt başqa bir zəncirə çevrilir. Tarix göstərir ki, İran cəmiyyəti xarici müdaxilə qarşısında hər zaman birləşib. 90 milyonluq xalq zəif olmamalıdır. Dəyişimin açarı kənarda deyil – elə xalqın öz əlindədir.
Tarix isə susmur. Sadəcə onu dinləmək lazımdır.
