Son günlər Bakıda küçə ticarətində butkalar — yəni sərbəst şəkildə qoyulan kiosklər, köşklər və kiçik satıcı “kabinetləri” yenidən çoxalmağa başlayıb. Bəziləri isə bu obyektlərin pul qarşılığında satıldığı barədə xəbərlər yayır. Azərbaycanda belə ticarət nöqtələrinə adətən “butka”, “kiosk”, “sərbəst ticarət məntəqəsi” və ya “köşk” kimi adlar verilir.
Tarixi baxımdan, bu strukturlar əvvəlki illərdə şəhərsalma siyasəti çərçivəsində sıxışdırılmış və sökülmüşdü. Məsələn, 2001-ci ildə Bakı Şəhər İcra Hakimiyyəti Hacıbala Abutalıbov başçılıq etdiyi dönəmdə şəhərdən bir çox köhnə butkalar və qeyri-reqlamentar ticarət obyektləri sökülmüşdü, çünki onlar şəhərin ab-havasını pozur, sanki yağışdan sonra göbələk kimi “çıxırdılar”. Lakin indi bu tendensiya yenidən genişlənməkdədir və səhər duranda görürsən ki, butkaların sayı artır. Bu isə şəhər təsərrüfatı və şəhərsalma normalarına uyğun deyil.
Bu halın problematik tərəfləri çoxşaxəlidir: birincisi, şəhərin ümumi görünüşünü kobud şəkildə pozur, mərkəzi ərazilərdə estetik və infrastruktur baxımından nizamsızlıq yaradır; ikincisi, bu obyektlərin yerləşməsi çox vaxt rəsmi icazə olmadan baş verir; üçüncüsü, belə ticarət pul qarşılığında alınıb-satılır, yəni müəyyən şəxslər bu obyektlərin qurulmasından gəlir götürür. Bu da ciddi hüquqi və etik suallar doğurur. Belə bir vəziyyət cəmiyyətə “hər kəs öz qanununu yarada bilər” kimi yanlış mesaj verir və ictimai məkanların idarə olunması, ticarətin tənzimlənməsi baxımından ciddi boşluqlar yaradır.
Bu boşluqların yaranmasında şəhərsalma orqanlarının nəzarətinin zəifləməsi mühüm rol oynayır. Rəsmi qurumlar bu obyektlərin durmadan çoxalmasına qarşı kəskin tədbirlər görmürsə, deməli, bu ticarət məntəqələrinə kiminsə icazə verdiyi və ya nəzarəti buraxdığı ehtimal olunur. Bəzi hallarda belə obyektlər səhər saatlarında qurulur və gecə saatlarına qədər qala bilir. Bu isə şəhərsalma standartlarına uyğun deyil və ictimai rezonans doğurur.
Ümumiyyətlə, 2026-cı il “Şəhərsalma və Memarlıq İli” elan edilmiş olsa da, şəhərin idarəedilməsi və görünüşünün qorunması məsələlərində koordinasiya və nəzarət tam həyata keçirilmir. Bu isə vətəndaşlarda “Şəhərsalma Komitəsi və digər məsul orqanlar nə üçün aktiv nəzarət etmir?” sualını yaradır, çünki şəhərin mərkəzi və ictimai məkanlarında sahibsiz və nizamsız strukturların çoxalması həm problemdir, həm də insanların gündəlik həyatına təsir edir.
Memar və şəhərsalma üzrə mütəxəssis Rəşad Qəniyev NOCOMMENT.az-a bildirib ki, şəhər bir mədəniyyət, tarix və yaşayış məkanıdır və ictimai məkanların estetik, funksional və təhlükəsizlik standartlarına uyğun tənzimlənməsi vacibdir: “Təhlükəsizliyi və estetikliyi nəzərə almayan qeyri-reqlamentar obyektlərin artması şəhər mühitini pozur, piyada və nəqliyyat hərəkətinə mane olur və sonda şəhərin dəyərini aşağı salır. Hətta belə obyektlərin qurulması üçün ictimai məsləhətləşmələr, yerlərin planlaşdırılması və rəqabətə əsaslanan tənzimləmə mexanizmləri tətbiq olunmalıdır ki, bu sahədə şəffaflıq və ədalət təmin edilsin. Məsələ təkcə “butkaların” çoxalması deyil, şəhərsalma siyasətinin ümumi nizamsızlığıdır. Əgər şəhərdə yüksək səviyyəli inkişaf məqsədləri varsa, küçə ticarəti, kiosklər və digər müvəqqəti obyektlərin yerləşməsi şəffaf qaydalarla müəyyən edilməli, icazələr verilməli və ictimaiyyətlə müzakirə olunmalıdır. Qərar vericilərdən gözləntilər daha yüksək standartlar və şəhər estetikasının qorunmasıdır. Belə ki, şəhərin görünüşünü kobud şəkildə pozan obyektlərin icazəsiz və nəzarətsiz artmasına imkan verilməsi qəbuledilməzdir”.
