AZ

İranın aqibəti necə olacaq? -

Xəbər verdiyimiz kimi, dekabrın sonlarından etibarən İranda milli valyutanın kəskin dəyərdən düşməsi fonunda genişmiqyaslı etiraz aksiyaları başlayıb. Aksiyalar hazırda 27 əyalətdə 92 şəhəri əhatə edir. Ən kütləvi etirazlar Tehranda, ən sərt toqquşmalar isə ölkənin qərb və cənub-qərb bölgələrində qeydə alınıb. Məlumatlara görə, ölkə üzrə 2000-dən çox şəxs saxlanılıb, dörd azyaşlı və iki polis əməkdaşı da daxil olmaqla 45 nəfər həlak olub. Hakimiyyət orqanları etirazların qarşısını almaq üçün təhlükəsizlik tədbirlərini gücləndirib, internet xidmətinə məhdudiyyətlər tətbiq edilib. ABŞ Prezidenti Donald Tramp isə “etirazçılar öldürülərsə, müdaxilə edəcəyik” açıqlaması ilə vəziyyətə beynəlxalq diqqəti artırıb. Bəs bu proseslər İran üçün hansı nəticələr vəd edir? Ölkəni qarşıdakı mərhələdə nə gözləyir və mümkün ABŞ müdaxiləsi regionda hansı dəyişikliklərə səbəb ola bilər? Politoloq Yusif Bağırzadə Metbuat.az-a açıqlamasında bildirib ki, son vaxtlar İranda baş verən etiraz aksiyaları artıq qanlı xarakter almaqdadır, oxşar hadisələr 2019 və 2022-ci illərdə də yaşanmışdı: “Müqayisə aparsaq, 2019-cu ildə təxminən 1500-ə yaxın mülki vətəndaş İran hərbçiləri, polisi və İslam İnqilabı Keşikçiləri Korpusu tərəfindən qətlə yetirilmişdi. 2022-ci ildə isə etirazlar əsasən kürd mənşəli vətəndaşların yaşadığı bölgələrdə baş vermiş, İran hakimiyyəti tərəfindən hərbi müdaxilə edilmiş və proseslər təxminən üç ay davam etmişdi. Hazırkı etirazların fərqli cəhəti ondan ibarətdir ki, artıq aksiyalara universitet, məktəb və tibb ali təhsil müəssisələrinin tələbələri də qoşulub və proses artan xətlə davam edir. 2019 və 2022-ci illərlə müqayisədə indiki etirazların əsas fərqlərindən biri də beynəlxalq faktorun daha açıq şəkildə gündəmə gəlməsidir. ABŞ-də Tramp səviyyəsində İran hakimiyyəti mülki vətəndaşlara qarşı zorakılıq törədəcəyi təqdirdə müdaxilə edilə biləcəyi ilə bağlı tezislər səsləndirilib. Bu isə etirazçıların daha aktiv olmasına stimul verib. Digər tərəfdən, İsrail tərəfindən də hadisələrlə bağlı müxtəlif bəyanatlar verilir. Hətta İsrailin Rza Pəhləvinin İrana qaytarılması ilə bağlı layihəsinin olduğu da iddia olunur”. Y.Bağırzadənin sözlərinə görə, xarici müdaxilə olmadan daxili etirazlar vasitəsilə hakimiyyətin devrilməsi çətidir: “Bu baxımdan Liviyada Qəddafi rejiminin Fransa, Böyük Britaniya və Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin birbaşa müdaxiləsi nəticəsində devrilməsi nümunə kimi göstərilir. Hazırkı vəziyyətdə də ABŞ Prezidenti Trampın qeyd etdiyi kimi, hər hansı xarici müdaxilə olmazsa, İranda köklü dəyişikliklərin baş verməsi ehtimalı zəif qiymətləndirilir. Eyni zamanda nəzərə almaq lazımdır ki, İran çoxmillətli və çoxetnik tərkibə malik dövlətdir. Hakimiyyətin devrilməsi halında ölkədə genişmiqyaslı vətəndaş müharibəsi riski də istisna edilmir. Etirazlar ilkin mərhələdə bazarlardan, xüsusilə Tehran və Təbriz bazarlarından başlasa da, hazırda siyasi motivli xarakter alıb. 2019 və 2022-ci illərdən fərqli olaraq, bu dəfə etirazlara bəzi əyalətlərdə daxili təhlükəsizlik qüvvələrinin, yəni polislərin də qoşulması müşahidə olunur. Bu amil İran molla rejiminin hakimiyyətinin sona çatması ehtimalı kimi də şərh edilir. Qeyd edilməlidir ki, İranda mümkün genişmiqyaslı qarşıdurma region ölkələri üçün də ciddi risklər yarada bilər”. Politoloq qeyd edib ki, hazırda hadisələrin tam nəzarətdən çıxmamasının səbəblərindən biri kimi islahatçıların hakimiyyətdə olmasıdır: “Prezident Məsud Pezeşkian nümayişçilərin tələblərinin dinlənilməli olduğunu və bu tələblərin haqlı sayıldığını bildirir. Lakin ali dini lider Ayətullah Xamenei fərqli mövqe sərgiləyərək baş verənləri tələb deyil, üsyan kimi qiymətləndirir və onun yatırılmalı olduğunu vurğulayır. Bu səbəbdən proseslərin gedişini gözləmək zərurəti yaranır. Bununla belə, etirazların kütləviliyi, tələbələrin prosesə qoşulması və bəzi şəhərlərdə etirazçıların üstünlük qazanması İranın ciddi bir böhran, hətta böyük kataklizm qarşısında olduğunu göstərir. Bundan əlavə, yaxın vaxtlarda ABŞ Senatında həm respublikaçılar, həm də demokratlar tərəfindən qərar qəbul edilib ki, Konqres və Senatın icazəsi olmadan Tramp administrasiyası heç bir dövlətə qarşı hərbi müdaxilə edə bilməz. Bu amil İran hadisələri kontekstində mühüm faktor kimi qiymətləndirilməlidir. Yəni bu qərardan sonra ABŞ-nin İrana müdaxilə edib-etməyəcəyi hələ də qeyri-müəyyən olaraq qalır və proseslərin taleyində əsas rol oynaya biləcək amillərdən biri kimi diqqətdə saxlanılmalıdır”.

Sevinc İbrahimzadə / Metbuat.az

Seçilən
67
metbuat.az

1Mənbələr