ain.az, 525.az portalına istinadən məlumat verir.
Bir millətin yaddaş sınağı - Müasir Azərbaycan ədəbiyyatında elə əsərlər var ki, onlar sadəcə oxunmaq üçün deyil, bir millətin kollektiv yaddaşını bərpa etmək, mənəvi yaralarını sarımaq və tarixin sınaqlarından keçən ruhun səsini gələcəyə daşımaq üçün yazılmışdır. Filologiya elmlər doktoru, Əməkdar mədəniyyət işçisi, professor, şair, yazıçı, müasir ədəbi tənqid ustası Rafiq Yusifoğlunun "Xiffət" romanı məhz belə bir ədəbi hadisədir. Bu romanı vərəqləyərkən insan sadəcə bir bədii mətni oxumur, həm də daxilindəki bir qapının dünyaya açıldığını, illərdir qəlbimizin ən qaranlıq küncündə buz bağlamış ağrıların əriməyə başladığını hiss edir. Müəllif bizi elə bir qapı ilə üz-üzə qoyur ki, burada artıq ədəbiyyat bitir, həyatın çılpaq və ağrılı həqiqəti – xiffət fəlsəfəsi başlayır.
Hər bir böyük əsərin doğuluşunun arxasında bir mənəvi ehtiyac dayanır. Romanın "Ön söz əvəzi" hissəsi oxucunu elə bir səmimiyyət sınağına çəkir ki, ondan qaçmaq mümkün deyil. Bir magistr qızın müəllifə müraciəti: "Çoxlu rоmanlar оxumuşam. Ancaq nədənsə mənə elə gəlir ki, mənim оxumaq istədiyim rоmanı siz yazacaqsınız..." - bu, sadəcə fərdi bir istək deyil, bütöv bir nəslin öz taleyini, öz ağrısını əks etdirən obrazın mənəvi axtarışıdır. Rafiq Yusifoğlu bu çətin missiyanı üzərinə götürərək, həm bir şair həssaslığı, həm də bir nasir dəqiqliyi ilə bizə yaramızı sarımaqdan çox, o yaranın niyə hələ də sızıldadığını fəlsəfi bir dillə izah etdi.
Müasir Azərbaycan nəsri Qarabağ mövzusuna müxtəlif rakurslardan yanaşıb. Lakin "Xiffət" romanı bu mövzunu "Yaddaş Ədəbiyyatı" kontekstində zirvəyə daşıyır. Müəllif bizi hadisələrin zahiri tərəfindən (döyüşlər, köç yolları) ayırıb, insan ruhunun daxili labirintlərinə, psixoloji travmaların və mənəvi dirçəlişin fəlsəfəsinə daxil edir. Ədəbi tənqid nöqteyi-nəzərindən romanın strukturu olduqca diqqətçəkəndir. Müəllif hadisələri xətti bir zaman ardıcıllığı ilə deyil, yaddaşın qırıq-qırıq parçaları kimi təqdim edir. Bu, baş qəhrəmanın yaddaşını bərpa etmə prosesi ilə tam uyğunluq təşkil edir. Proloq və epiloqun şeirlə verilməsi isə əsərin emosional yükünü artırır, onu epik bir dastan səviyyəsinə qaldırır.
Romanın baş qəhrəmanı Ümid bir obraz olaraq bəşəri məna daşıyır. Xocalı faciəsinin o dəhşətli, dondurucu soyuğunda ailəsini, övladlarını itirən və bu dəhşətin ağırlığı altında yaddaşı silinən Ümid, əslində insan ruhunun özünü qoruma mexanizminin təzahürüdür. Psixoloji baxımdan bu, amneziyadır, lakin Rafiq Yusifoğlu bunu fəlsəfi bir müstəviyə çıxarır: Unutmaq bir cəzadır, yoxsa İlahi bir mərhəmət? Ümidin yaddaşsızlığı bir tərəfdən faciənin ağırlığından qaçış, ağrını dayandıran bir "narkoz"dur. Lakin müəllif sübut edir ki, insan yaddaşsız, keçmişsiz və köksüz yaşaya bilməz. Əsərdən gətirilən bu nümunə qəhrəmanın daxili çırpıntısını və ruhunun oyanışını göstərir:
"Ümid zəmisini döyür qar, dolu,
Özü yox olanlar qəlbimə köçür...
Keçmişə uzanan xiffətin yolu
Ağrılar körpüsü üstündən keçir..."
- Burada "Ağrılar körpüsü" romanın əsas fəlsəfi düyümüdür. Müəllif deyir ki, keçmişə qayıtmaq, öz kimliyini tapmaq üçün mütləq o ağrının içindən keçməlisən. Heç bir mənəvi təmizlənmə əzab çəkmədən mümkün deyil.
Müəllif xiffəti elə bir sarsıdıcı metafora ilə təsvir edir ki, oxucu burada müəllifin şair ruhunun nəsrə necə hakim kəsildiyini görür:
"Xiffət haray çəkir, aman diləyir,
İlan ağzındakı quş harayıdır..."
Bu, əsərin emosional onurğasıdır. "İlan" – faciə, ölüm, yaddaşsızlıq və yoxluqdur. "Quş" isə – insanın saf ruhu, onun mənşəyinə, vətəninə və keçmişinə bağlılığıdır. Bu haray acizliyin yox, ən çarəsiz məqamda belə öz mənliyini qorumaq istəyən ruhun bağırtısıdır. Əsər boyu Ümidin daxilindəki bu səs onu rahat buraxmır, onu "isti alaçıqlara", "baba qucağına", "dağ nanəsinin ətrinə" doğru səsləyir. Rafiq Yusifoğlu zamanın üç dünyasını bir-birinin içində əridir:
1. Keçmiş: Babasının əlindən tutub sübh tezdən çəmənliyə çıxan məsum uşağın dünyası. Bu, bizim itirdiyimiz cənnətdir.
2. İndi: Müharibənin gətirdiyi didərginlik, yaddaşsızlıq və Şəlalənin şəfqəti ilə yeni bir həyata tutunma cəhdi.
3. Gələcək: İntiqamın və yeni doğulan "Ümid"lərin doğuluşu.
Müəllif fəlsəfəsi göstərir ki, bu üç zaman kəsiyi birləşməsə, insan bütövləşə bilməz. Ümid yaddaşını bərpa etdikcə, bu üç dünya onun ruhunda toqquşur və nəticədə Dirçəliş baş verir.
Rafiq Yusifoğlu əsərdə çox nadir və cəsarətli bir fəlsəfə irəli sürür: “Ən böyük qisas – səni məhv etmək istəyənlərin acığına yaşamaq, var olmaq və çoxalmaqdır”. Ümidin Şəlalənin sevgisi ilə yenidən dirilməsi, yeni bir ailə qurması və övladına "İntiqam" adını qoyması qan davası deyil, mənəvi zəfərdir. Psixoloji baxımdan bu, travmanın üzərindən keçərək həyata tutunmağın ən ali yoludur. Müəllif sübut edir ki, xiffət insanı məhv edən bir duyğu deyil. O, "qarı deşən çiçək" kimidir. Soyuğa inad edərək boy göstərən o çiçək kimi, xiffət də insanın daxilindəki ocağı sönməyə qoymur.
"Xiffət" romanını oxuyub bitirəndə anladım ki, mən sadəcə bir qəhrəmanın taleyini oxumadım, mən öz millətimin yaddaş savaşını, ağrılar körpüsündən keçən ruhların fəryadını duydum. Gözlərimdən süzülən yaşlar həm Ümidin itirdiyi doğmalarına, həm də o qarlı yollarda qalan uşaqlığımıza idi. Amma romanın sonunda qalan hiss bir sarsıntı yox, mənəvi bir təmizlənmə (katarsis) oldu.
Rafiq Yusifoğlu bizə pıçıldayır: "Açarı bizdədi, özü uzaqda..." O uzaqda olan vətənin, o itirilmiş cənnətin açarı bizim yaddaşımızda, bizim xiffətimizdədir. Bu xiffəti yaşatmaq isə hər birimizin mənəvi borcudur. Yazıçı həqiqətən də o qızın – və hər birimizin – oxumaq istədiyi, ruhumuzu sağaldan o böyük romanı yazmışdır. Bu əsər – yaddaşını itirmək təhlükəsi ilə üz-üzə qalan hər bir insan üçün mənəvi bir mayakdır. Rafiq Yusifoğlu "Xiffət" romanında təkcə bir həyat hekayəsi qurmur, o həm də yaddaşın arxitekturasını yaradır. Romanın strukturuna diqqət yetirdikdə görürük ki, müəllif klassik nəsr ənənələri ilə modern psixoloji yanaşmanı ustalıqla sintez edib. Əsərin hər bir fəsli, sanki Ümidin yaddaşının bir parçasıdır – qırıq, ağrılı, lakin bir o qədər də gerçək. Müəllif nəsri ilə poeziyası arasındakı o görünməz sərhədi tamamilə ortadan qaldırıb. Romanda təsvir olunan hər bir detal – istər Xocalının dondurucu meşələri, istərsə də Ümidin daxili monoloqları – yüksək poetik yüklə cilalanıb. Məsələn, xiffətin "ilan ağzındakı quş harayı" kimi təsvir edilməsi sadə bir metafora deyil, bu, insanın mənəvi işgəncəsinin ən pik nöqtəsidir. Bu haray həm də müasir oxucunun, yəni bizim hamımızın daxili harayıdır. Biz bu əsəri oxuyarkən əslində öz səsimizi, öz susqunluğumuzu tapırıq.
Məqalənin əvvəlində toxunduğumuz "Ağrılar körpüsü" anlayışı əsərin sonunda tam bir mənəvi qurtuluş simvoluna çevrilir. Rafiq Yusifoğlu bizə sübut edir ki, keçmiş bir yük deyil, keçmiş bir təməldir. Ümid o körpüdən keçərkən hər addımda bir az daha bütövləşir. Müəllifin fəlsəfi qənaəti budur: yaddaşsızlıq bəlkə də ağrını azaldır, lakin insanı "insan" edən məhz o ağrını xatırlamaq və onunla üzləşmək cəsarətidir. Psixoloji nöqteyi-nəzərdən Ümidin yaddaşının bərpası bir millətin özünüdərk prosesidir. Biz illər boyu yaddaşsızlığın "narkozu" altında yaşaya bilməzdik. "Xiffət" romanı bizə o narkozdan ayılmağın, həqiqətlə göz-gözə gəlməyin və bu həqiqətdən güc almağın yollarını göstərir. Müəllif sanki pıçıldayır: "Ağla, çünki göz yaşı qəlbin pasını silir; xatırla, çünki xatirə sənin kimliyindir”.
Rafiq Yusifoğlunun dili bu romanda bir ana südü kimi saf, bir dağ çayı kimi coşqundur. O, ən dəhşətli faciəni belə elə bir estetik dildə təqdim edir ki, oxucu dəhşətə gəlməkdən çox, mənəvi bir paklanma keçirir. Əsərin sonundakı poetik yekun, əslində bir dua kimidir:
"Xiffət ürəyimi qəmə bələyir,
Ona nə əl çatır, nə də ün yetir..."
Bu misralar göstərir ki, xiffət əlçatmaz olsa da, o, hər zaman bizim nəfəsimizdədir. Yazıçının yaratdığı Ümid obrazı, Azərbaycan ədəbiyyatında travmanın içindən doğan Yeni İnsan tipidir. O, sınmır, o, sadəcə bərkiyir.
Məqaləni yazıb bitirərkən daxilimdəki o sarsıntının yerini bir sakitliyə verdiyini hiss edirəm. "Xiffət" romanı bizə sadəcə keçmişi xatırlatmadı, o, bizə gələcəkdə necə qürurlu olmağın dərsini keçdi. Rafiq Yusifoğlu bu əsəri ilə ədəbiyyatımızın ən ağrılı boşluqlarından birini doldurdu. Gözlərimizdən axan o yaşlar, əslində, qəlbimizdəki Vətən həsrətinin şöləsidir. Bu romanı oxuyan hər bir gənc, hər bir ana, hər bir əsgər özünü Ümidin taleyində tapacaq. Çünki xiffət fərdi deyil, milli bir duyğudur. Və nə qədər ki, biz bu xiffəti ürəyimizdə bir "işıq səsi" kimi gəzdiririk, biz məğlubedilməzik. Rafiq Yusifoğlu "Xiffət" romanında təbiət hadisələrini sadəcə fon kimi deyil, qəhrəmanın daxili dünyasının güzgüsü kimi təqdim edir. Əsər boyu müşahidə etdiyimiz qar simvolu dualistik (ikili) məna daşıyır. Bir tərəfdən qar – ölümü, Xocalının dondurucu sükutunu və yaddaşın üzərinə çəkilmiş ağ kəfəni təmsil edir. Digər tərəfdən isə o, paklıqdır, günahların yuyulmasıdır. Müəllif sanki deyir ki, yaddaşını itirmiş Ümidin ruhu o bəmbəyaz qar qədər təmizdir, lakin bu təmizlik həm də bir boşluqdur. Bu boşluğu dolduran isə "işıq səsi" və "qarı deşən çiçək"dir. Müəllif şeirində qeyd etdiyi kimi, "Xiffət qarı deşən çiçək kimidir". Bu çiçək – Ümidin daxilindəki sönməyən vətən eşqi və insani duyğulardır. Psixoloji nöqteyi-nəzərdən, bu çiçək travmanın içindən boylanan sağlam ruhdur. Ədəbi tənqid baxımından bu, yazıçının bədbinliyə yox, işıqlı gələcəyə xidmət edən bir humanist olduğunu sübut edir.
Şəlalə Obrazı: Şəfqətin və Yeni Həyatın Təcəssümü - Məqalədə xüsusi vurğulanmalı olan məqamlardan biri də Şəlalə obrazıdır. Əgər Ümid keçmişin ağrısını və yaddaşını təmsil edirsə, Şəlalə indinin və gələcəyin şəfaverici gücüdür. Müəllif Şəlaləni təsvir edərkən sanki Azərbaycan qadınının fədakarlığını və mərhəmətini Ümidin yaralı ruhuna məlhəm kimi çəkir. Şəlalə sadəcə bir həyat yoldaşı deyil, o, Ümidi yenidən həyata bağlayan mənəvi körpüdür. Onların münasibətindəki o zərif, səmimi sevgi, romanın o qədər ağır faciəvi yükünü tarazlayır. Yazıçı göstərir ki, sevgi olan yerdə yaddaşın amansız zərbələri belə sağala bilər. Bu, əsərin psixoloji-reabilitasiya qatıdır. Oxucu Şəlalənin simasında bir ümid işığı görür və anlayır ki, ən böyük faciələrdən sonra da həyat öz axarına qayıda bilər, yetər ki, insan qəlbi sevməyi unutmasın.
Rafiq Yusifoğlu romanda məkanları elə təsvir edir ki, onlar canlı varlıqlara çevrilir. Kəlbəcərin dağları, Xocalının meşələri, Bakının qaçqın yataqxanaları... Bu məkanlar təkcə coğrafi nöqtələr deyil, qəhrəmanın hisslərinin məskənidir. Müəllifin dili o qədər vizualdır ki, oxucu sanki o soyuq meşədə budaqların xışıltısını, yataqxananın dar dəhlizlərindəki ümid pıçıltılarını eşidir. Vaxt isə romanda dayanıb. Xiffət çəkən insan üçün vaxt hərəkət etmir, o həmişə həmin o "itirilmiş andadır". Yazıçı Ümidin yaddaşının qayıtması ilə vaxtın "donunu açır". Artıq Ümid üçün keçmiş bir kabus deyil, gələcəyi qurmaq üçün bir təcrübədir. Bu, əsərin müasir ədəbi tənqiddə vaxtın fəlsəfəsi kimi dəyərləndirilməsinə əsas verir.
"Xiffət" romanı bizə dərk etdirir ki, biz yaddaşımız qədər varıq. Rafiq Yusifoğlunun bu əsəri həm də bir çağırışdır: Unutmayın! Çünki unutmaq – ikinci dəfə məğlub olmaqdır. Amma xatırlamaq – qələbənin ilk addımıdır. Məqaləni yazarkən keçirdiyim o duyğulu anlar mənə bir şeyi pıçıldadı: Ədəbiyyat o zaman böyükdür ki, o, insanı özünə qaytara bilsin. Bu roman məni özümə, öz milli kimliyimə və öz ağrılarıma qaytardı. Yazıçı bizə bir "xiffət piyaləsi" təqdim etdi; o piyalənin içində həm göz yaşı, həm də zəfər şərabı var idi. Rafiq müəllim, siz təkcə bir qızın oxumaq istədiyi romanı yazmadınız, siz bir xalqın ruhunun ehtiyac duyduğu mənəvi dərmanı hazırladınız. Bu əsər oxucuların ürəyinə bulaq suyu kimi axacaq və orada əbədi bir iz qoyacaq. Çünki xiffət bir nöqtə deyil, o, sonsuzluğa uzanan, açarı bizdə olan bir xatirələr karvanıdır. Və o karvanın başında sizin müdrik qələminiz dayanır.
Rafiq Yusifoğlunun "Xiffət" romanı təkcə Ümidin fərdi taleyi deyil, həm də faciə qarşısında insan iradəsinin hüdudlarını sınağa çəkən bəşəri bir dramdır. Müəllif romanın mərkəzi süjet xəttində Ümidin itmiş yaddaşını bərpa etməsini sadəcə tibbi bir proses kimi yox, mənəvi bir dirilmə ayini kimi təsvir edir. Ümid hər xatırladığı detalda – övladının dondurucu soyuqda göyərmiş barmaqlarını, anasının son fəryadını, meşədəki o qanlı qar dənəciklərini gözünün önünə gətirdikcə, oxucu da onunla bərabər, həmin "mənəvi cəhənnəmi" yaşayır. Burada yazıçının ustalığı ondadır ki, o, faciəni estetikləşdirir. Yəni biz qan və ölümdən bəhs edən səhifələrdə belə, insanın ləyaqətini və ruhun ucalığını görürük. Bu, dünya ədəbiyyatında Remark və ya Heminquey kimi yazıçıların müharibə psixologiyasına yanaşma tərzi ilə səsləşir. Lakin Rafiq Yusifoğlunun "Xiffət"i daha çox milli-mənəvi genetikaya söykənir. Ümidin ruhu o zaman sağalır ki, o, öz kökləri ilə yenidən təmasa keçir.
Əsərdəki dialoqlar olduqca lakonik, lakin dərin mənalıdır. Ümidlə Şəlalə arasındakı söhbətlərdə hər bir kəlmə sanki bir yaraya məlhəmdir. Şəlalə obrazı bu romanda təkcə bir qadın deyil, həm də yaddaşın keşiyində duran bir mələk rolundadır. O, Ümidə keçmişini xatırlatmaqdan qorxmur, çünki bilir ki, insan öz həqiqəti ilə üzləşmədən azad ola bilməz. Müəllif bəzən uzun təsvirlər yerinə, bir baxışla, bir susqunluqla çox şeyi ifadə edir. Məsələn, Ümidin pəncərə qarşısında dayanıb uzaqlara – o "xiffət diyarına" baxdığı anlarda yazıçı səssizliyin fəlsəfəsini yaradır. Bu səssizlik – itirilmiş torpaqların, sönmüş ocaqların pıçıltısıdır. Rafiq Yusifoğlu göstərir ki, xiffət çəkən insan heç vaxt tənha deyil; onun daxilində bütöv bir dünya, minlərlə insanın xatirəsi yaşayır.
"İntiqam"ın Doğuluşu: Gələcəyə Atılan İmza - Romanın ən fəlsəfi zirvəsi düşünürəm ki, Ümidin yeni doğulan övladına İntiqam adını qoymasıdır. İlk baxışda bu ad aqressiv görünə bilər. Lakin əsərin ümumi fəlsəfəsi daxilində bu ad tamamilə fərqli bir məna kəsb edir. Bu, ölümdən yaşamağın qisasıdır. Bu, yoxluqdan varlığın qisasıdır. Rafiq Yusifoğlu bununla sübut edir ki, bizi məhv etmək istəyənlərin ən böyük məğlubiyyəti bizim yenidən gülməyimiz, yenidən böyüməyimiz və yenidən "İntiqam" (yaşamaq istəyi) doğurmağımızdır. Məhz bu məqamda məqalənin başında qeyd etdiyim o "göz yaşları" öz mahiyyətini dəyişir. Artıq bu göz yaşları acizlikdən yox, mənəvi qələbənin gətirdiyi qürurdan axır. Yazıçı bizi ağladaraq daxilimizi təmizləyir, lakin sonda əlimizə ümid bayrağını verir.
Rafiq Yusifoğlunun "Xiffət" romanı haqqında bu geniş təhlili bitirərkən dərk edirəm ki, ədəbiyyat hələ də ruhun ən böyük xilaskarıdır. Müəllif bizə sübut etdi ki, xiffət bir ağırlıq deyil, xiffət bir qanaddır. O qanadla biz ruhən hər gün itirdiyimiz o cənnət məkanlara uçuruq. Və bir gün fiziki olaraq da həmin açarı bizdə olan xəzinəyə qayıdacağıq. Rafiq müəllimin qələmi bu qayıdışın mənəvi pasportudur. Təşəkkürlər, böyük ustad! Siz bizə göstərdiniz ki, qarın altında çiçək bitdiyi kimi, ən böyük acıların altından da ən böyük sevgilər və ümidlər doğula bilər. Bu roman Azərbaycan ədəbiyyatının yaddaş kitabxanasında qızıl hərflərlə qalacaq və hər bir oxucu orada öz ürəyinin döyüntüsünü eşidəcək.
Bədii Zamanın "Amneziya" və "Katarsis" Qütblər - Rafiq Yusifoğlu "Xiffət" romanında zaman anlayışını sadəcə təqvim ardıcıllığı kimi deyil, ruhun transformasiya mərhələləri kimi təqdim edir. Əsərdəki "Amneziya" (Yaddaşsızlıq) dövrü əslində bədii vaxtın dondurulmasıdır. Ümid keçmişini xatırlamadığı müddətdə zaman onun üçün hərəkətsizdir, o, sadəcə mövcuddur, lakin yaşamır. Müəllif burada fəlsəfi bir həqiqəti ortaya qoyur: Yaddaşı olmayan insan üçün zamanın heç bir mənası yoxdur, çünki zaman xatirələrin zənciridir. Ümidin yaddaşı bərpa olunduqca, dondurulmuş zaman "əriyir" və o, sarsıdıcı bir Katarsis (Təmizlənmə) prosesinə daxil olur. Yazıçının bu keçidi təsvir edərkən istifadə etdiyi dil, oxucunun ruhunda bir partlayış effekti yaradır. Biz Ümidlə bərabər, həmin "Ağrılar körpüsü"ndə dayanıb keçmişin tufanlarına baxırıq. Müəllif göstərir ki, xiffət çəkmək – zamanı yenidən idarə etməkdir. Sən xiffət çəkdiyin an, artıq bu gündə deyilsən, sən həm o "isti alaçıqlar"dasan, həm də gələcəyin ümidindəsən. Bu, Rafiq Yusifoğlunun müasir Azərbaycan nəsrinə gətirdiyi fəlsəfi zaman vəhdətidir.
Rafiq Yusifoğlu şairdir və bu fakt "Xiffət" romanının hər cümləsində özünü büruzə verir. Lakin bu, adi bir poetik nəsr deyil. Bu, obrazlılığın həqiqətin xidmətində durduğu bir üslubdur. Müəllif ən qanlı səhnələri, ən ağır psixoloji sarsıntıları belə elə bir zərifliklə, elə bir bədii estetika ilə təsvir edir ki, oxucu dəhşətdən qaçmaq yox, o dəhşətin mahiyyətini anlamaq istəyir. Romandakı şeir parçaları süjet xəttindən qopuq deyil, əksinə, nəsr sətirlərinin nəfəs aldığı mənəvi pəncərələrdir.
"O, zülməti yaran işıq səsidi,
Bizi tənha qoymur qarda, sazaqda..." - Bu misralar romanda təsvir olunan o qaranlıq meşə yollarında Ümidin və minlərlə didərginin yoluna nur saçan İlahi bir nidanın bədii əksidir. Yazıçı sözün gücü ilə sübut edir ki, ədəbiyyat həm də bir yaddaş mühafizəçisidir. Rafiq müəllimin qələmi bir neştər kimi yaddaşın qaysaqlanmış yaralarını açır ki, o yaralar təmizlənsin və sağalsın.
Əsəri ədəbi tənqid süzgəcindən keçirərkən onun didaktik deyil, ekzistensial xarakter daşıdığını görürük. Müəllif bizə nəsihət vermir, o, bizi Ümidin ruhuna yerləşdirir və soruşur: "Sən olsaydın, bu qədər yükün altında necə dik durardın?" Romanın fəlsəfəsi göstərir ki, insanı dik tutan şey onun fiziki gücü deyil, daxilindəki "xiffət piyaləsi"dir. O piyalə ki, içi həm göz yaşı ilə doludur, həm də sarsılmaz bir inamla. Müasir ədəbiyyatda qəhrəmanların çoxu adətən depressiv və məğlubiyyətə meyilli təsvir olunur. Lakin Ümid, bütün amneziyasına və ağrılarına rəğmən, məğlub deyil. O, bir simurq quşu kimi öz küllərindən – Xocalı qışının küllərindən yenidən doğulur. Rafiq Yusifoğlu bununla Azərbaycan xalqının sarsılmazlıq kodunu bədii şəkildə arxivləşdirir. "Xiffət" romanındakı dialoqlar Azərbaycan dilinin bütün zənginliyini və emosional çalarlarını özündə birləşdirir. Ümidlə Şəlalənin, Ümidlə babasının xəyali söhbətləri o qədər təbiidir ki, oxucu özünü həmin dialoqların iştirakçısı kimi hiss edir. Müəllif hər bir obrazın dilini onun daxili dünyasına uyğunlaşdırıb. Şəlalənin dili şəfqət və dözüm dili, babanın dili müdriklik və torpaq dili, Ümidin dili isə axtarış və xiffət dilidir. Lakin romanda bir də "səssiz dialoqlar" var. Ümidin pəncərədən yağan qara baxarkən daxilində apardığı o səssiz fəryadlar... Rafiq Yusifoğlu sükutu "danışdırmağı" bacaran nadir yazıçılardandır. O sükutda oxucu öz həyatının, öz itirdiklərinin və öz qazanmaq istədiklərinin əks-sədasını eşidir. Məhz bu səbəbdən roman bitdikdən sonra da onun sədası oxucunun qəlbində uzun müddət yaşayır.
Rafiq Yusifoğlu bu romanı yazmaqla həm də gələcək nəsillərə mənəvi bir vəsiyyət qoyub: "Heç vaxt xiffət çəkməkdən qorxmayın". Çünki xiffət bir zəiflik əlaməti deyil, xiffət – sənin ləyaqətinin və mənsub olduğun torpağa olan sadiqliyinin ölçüsüdür. Əsərin sonunda Ümidin tam bütövləşməsi və gələcəyə inamla baxması, əslində Azərbaycanın mənəvi qələbəsinin müjdəsidir. Romanı bitirərkən hiss etdiyim o son sarsıntı mənə bir şeyi dərk etdirdi: Bizim hər birimizin daxilində bir "Ümid" yaşayır və hər birimiz bir "Şəlalə" sevgisinə, bir "İntiqam" qətiyyətinə möhtacıq. Yazıçı bizə bu üçlüyün vəhdətini təqdim etməklə ruhumuzu sağaltdı. Məqaləni yekunlaşdırarkən bir daha vurğulamaq istəyirəm ki, "Xiffət" romanı təkcə 2021-ci ilin deyil, son onilliklərin ən dəyərli bədii-fəlsəfi incisidir. Rafiq Yusifoğlu bu əsəri ilə ədəbiyyatımızı həm psixoloji, həm də estetik baxımdan zənginləşdirdi. Göz yaşlarımızla suladığımız bu xiffət çiçəkləri bir gün mütləq Zəfər bağçalarına çevriləcək. Çünki Rafiq müəllimin dediyi kimi, açarı bizdə olan o xəzinə heç vaxt itmir – o, sadəcə bizim onu xatırlamağımızı, onu sevməyimizi və onun üçün darıxmağımızı gözləyir.
Rafiq Yusifoğlu "Xiffət" romanında faciəni sadəcə quru faktlarla deyil, oxucunun emosional yaddaşında dərin iz buraxan bədii lövhələrlə təsvir edir. Romanın ən sarsıdıcı məqamlarından biri Ümidin (və ya yaddaşını itirmiş "Kimsəsiz"in) meşədəki o dəhşətli sükutla üz-üzə qaldığı anlardır. Müəllif yazır: "Ümid zəmisini döyür qar, dolu..." Bu misra sadəcə təbiət təsviri deyil, qəhrəmanın daxili dünyasının alt-üst olmasıdır. Qar burada həm kəfəndir, həm də sükutun özüdür. Ümidin öz övladlarını – o körpə fidanlarını soyuqdan donmuş halda görməsi səhnəsi, dünya ədəbiyyatındakı ən ağır faciəvi epizodlarla müqayisə oluna bilər. Lakin müəllif burada bizi ümidsizliyə qərq etmir. O, Ümidin yaddaşının qapanmasını bir növ ruhun "özünümüdafiə qalxanı" kimi təqdim edir. Psixoloji baxımdan bu, dözülməz ağrıdan qaçışdır. Lakin romanın fəlsəfəsi sübut edir ki, yaddaşsız yaşamaq əslində "ölü kimi yaşamaq"dır. Ümid nə vaxt ki, o qanlı qarı, o soyuq meşəni və itirdiyi doğmalarını xatırlayır, məhz o zaman o, yenidən "insan"a çevrilir.
Şəlalə və Ümid: İki yaralı ruhun simfoniyası - Romanın süjet xəttində Şəlalə obrazı sadəcə bir xilaskar deyil, həm də "Mənəvi Güzgü"dür. Şəlalənin Ümidi tapması, ona qayğı göstərməsi və onun yaddaşsız sükutuna dözməsi Azərbaycan qadınının fədakarlıq simvoludur. Onların arasındakı münasibət klassik sevgi hekayələrindən fərqlənir. Bu, iki yaralı ruhun bir-birinə söykənərək ayaqda qalma savaşıdır. Müəllif Şəlalənin dilindən deyir ki, sevgi həm də səbir etməkdir. Şəlalə Ümidin keçmişini qısqanmır, əksinə, onun keçmişini ona qaytarmaq üçün hər şeyi edir. Bu, romanın ən ali mənəvi qatıdır: başqasının ağrısını öz ağrın kimi qəbul etmək. Ümid yaddaşını bərpa etdikcə Şəlalənin ona olan sevgisi sınağa çəkilir. Lakin onlar bu sınaqdan daha güclü çıxırlar. Bu, Rafiq Yusifoğlunun oxucuya verdiyi gizli mesajdır – biz bir-birimizin yaddaşına və sevgisinə sığınmasaq, bu dünyanın amansız "qar və dolusuna" dözə bilmərik.
"Ağrılar körpüsü"ndəki səslər: babaların vəsiyyəti - Romanın yaddaş qatında babanın nəsihətləri və o qədim köklərə bağlılıq xüsusi yer tutur. Müəllif Ümidin xatirələrində babasını sanki bir "Müdriklik çinarı" kimi canlandırır. "Keçmişə uzanan xiffətin yolu / Ağrılar körpüsü üstündən keçir..." - bu körpü təkcə Ümidin fərdi keçmişinə deyil, həm də bizim milli kimliyimizə uzanır. Babaların sübh tezdən çəmənliyə çıxması, dağların ucalığı, təmiz hava – bütün bunlar Ümidin yaddaşsız beynində bir "kod" kimi qalıb. Müəllif göstərir ki, müharibə bizim şəhərlərimizi, evlərimizi dağıda bilər, amma ruhumuza hopmuş o dağ havasını, o milli ruhu heç bir silah yox edə bilməz. Ümidin amneziyadan oyanması əslində həmin o babalardan qalan mənəvi enerjinin oyanmasıdır. Xiffət burada bir mühərrik rolu oynayır – o, Ümidi qabağa itələyir, onu özünə qaytarır.
"İlan ağzındakı quş harayı": bir millətin səsi - Məqalənin əvvəlində bir neçə dəfə vurğuladığımız o məşhur metafora – "İlan ağzındakı quş harayı" – romanın sonunda öz bədii həllini tapır. İlan təkcə düşmən deyil, ilan həm də unudulmaq təhlükəsidir, vaxtın amansızlığıdır. Quş isə bizim zərif, lakin sarsılmaz mənəviyyatımızdır. Rafiq Yusifoğlu bu romanı yazmaqla həmin o "quşun harayını" bütün dünyaya eşitdirir. O göstərir ki, biz nə qədər "ilan ağzında" olsaq da, səsimiz batmamalıdır. Ümidin yeni doğulan oğlu İntiqama baxarkən keçirdiyi hisslər, əslində həmin quşun azadlığa uçmasıdır. Artıq haray yoxdur, artıq həyat var. Yazıçı bununla "Xocalı faciəsi"nin travmasını "Zəfər inamı"na çevirir.
Müəllif üslubunda rəmzlərin rəqsi: "Açar" və "Xəzinə" - Romanın epiloqundakı "Xiffət xatirələr xəzinəsidir / Açarı bizdədi, özü uzaqda" misraları, əslində bütün əsərin ideya-fəlsəfi yekunudur. Müəllif burada böyük bir həqiqəti vəsiyyət edir: Bəli, yurdumuz uzaqda ola bilər (əsər yazılan vaxtda bu, belə idi), lakin o yurdun mənəvi açarı bizim içimizdədir. Əgər biz darıxmağı (xiffət çəkməyi) dayandırsaq, açarı itirmiş olarıq. Rafiq Yusifoğlunun üslubu həm epik, həm də lirikdir. O, böyük tarixi hadisələri bir ailənin, bir insanın iç dünyasına sığışdıra bilir. Bu, mikrokosmosla makrokosmosun vəhdətidir. Ümidin qəlbindəki ağrı, əslində Azərbaycanın xəritəsidir. Yazıçı o xəritənin hər daşını, hər cığırını sözlərlə yenidən inşa edir. "Xiffət" romanı bizə sübut edir ki, ədəbiyyat itirilmiş torpaqları qəlbdə geri qaytarmağın ən qüdrətli yoludur.
Peyzajın semantikası: təbiət ruhun güzgüsü kimi - Rafiq Yusifoğlu "Xiffət" romanında peyzaj elementlərindən sadəcə təsvir vasitəsi kimi deyil, qəhrəmanın daxili dünyasının psixoloji xəritəsi kimi istifadə edir. Romanda təbiət cansız bir fon deyil, Ümidin yaddaşı ilə bərabər, nəfəs alan, onunla birlikdə əzab çəkən və dirilən bir canlı orqanizmdir. Müəllifin təsvir etdiyi Kəlbəcər dağları, Xocalı meşələri və o məşhur "qar" obrazı bədii yaddaşın ən güclü rəmzləridir. Xüsusilə, "qar" elementinin roman boyu keçdiyi transformasiya diqqətçəkəndir. Əsərin əvvəlində qar - soyuqluq, ölüm və unutmaq simvoludursa, Ümidin yaddaşı bərpa olunduqca qar – paklanma və həqiqətin üzə çıxması funksiyasını daşıyır. Müəllif peyzajı insan taleyi ilə elə ustalıqla vəhdətə gətirir ki, oxucu üçün "ümidin zəmisini döyən qar" həm də millətin taleyini döyən fəlakətə çevrilir. Peyzaj burada hadisələrin cərəyan etdiyi yer yox, hadisənin özüdür.
Bədii yaddaş: itirilmiş cənnətin rekonstruksiyası - Romanın ən güclü tərəflərindən biri Rafiq Yusifoğlunun bədii yaddaş fenomeninə yanaşmasıdır. Müəllif sübut edir ki, insan yaddaşı təkcə faktları deyil, hissləri, qoxuları və rəngləri qoruyur. Ümidin amneziya (yaddaşsızlıq) qaranlığından çıxış yolu məhz bu duyğusal yaddaşdan keçir. Baba qucağının istisi, dağ çiçəklərinin ətri, bulaqların zümzüməsi Ümidin beynində bir "mənəvi dnk" kimi kodlaşdırılıb. Yazıçı bədii yaddaşı bir "rekonstruksiya" (yenidənqurma) vasitəsi kimi istifadə edir. O, itirilmiş torpaqların hər qarışını sözlərlə yenidən tikir. Bu, sadəcə nostalgiyadan ibarət deyil; bu, gələcəyə ötürülən mənəvi mirası qorumaq cəhdidir. Ümid obrazı bu yaddaşın daşıyıcısıdır. O, xatırladıqca oxucu da onunla bərabər, həmin coğrafiyanı mənən fəth edir. Müəllif bizə göstərir ki, düşmən torpağı işğal edə bilər, amma bədii yaddaşa həkk olunmuş "Vətən obrazı"na toxuna bilməz.
İnsan və təbiət paralelliyi: "Ruhun iqlimi" - Romanda peyzaj elementləri Ümidin psixoloji vəziyyətinə uyğun olaraq dəyişir. Ümid yaddaşsızlığın pəncəsində olanda təbiət sükut içindədir, hər tərəf bəmbəyaz və səs-süzdür. Lakin onun daxilində "xiffət şimşəkləri" çaxmağa başlayanda təbiət də canlanır. "Xiffət içimizdə qəm buludunu, Yağışa döndərən şimşək kimidir..." Bu misra göstərir ki, təbiət hadisələri birbaşa qəhrəmanın ruh halının metaforasıdır. Şimşək burada daxili oyanışı, qəm buludu isə yığılıb qalmış ağrıları təmsil edir. Rafiq Yusifoğlu nəsrdə şeiriyyətin gücündən istifadə edərək "ruhun iqlimi"ni yaradır. Oxucu yağışın yağmasını Ümidin göz yaşları kimi, günəşin çıxmasını isə onun Şəlaləyə olan sevgisi kimi qəbul edir.
Antropomorfik təbiət: dağların ahı - "Xiffət" romanında dağlar və meşələr antropomorfik (insaniləşdirilmiş) xüsusiyyətlər daşıyır. Müəllif Kəlbəcər dağlarını təsvir edərkən onları "arxadan səsləyən doğmalar" kimi təqdim edir. Bu, Azərbaycan ədəbiyyatında köklü bir ənənə olan "təbiətlə dərdləşmək" motivinin modern nəsrə köçürülməsidir. Ümidin dağlara olan xiffəti, əslində öz yarımçıq qalmış mənliyinə olan həsrətidir. Peyzaj burada qəhrəmanı sınağa çəkir: o, soyuq qara təslim olacaqmı, yoxsa "qarı deşən çiçək" kimi həyata tutunacaqmı? Müəllif bu qarşıdurmanı elə bir fəlsəfi dərinliklə işləyir ki, oxucu sonda təbiətin və insanın birliyini dərk edir. "Xiffət" həm də təbiətin yaddaşına qayıdış romanıdır.
Sözün peyzajında doğulan ümid - Məqaləni yekunlaşdırarkən deyə bilərik ki, Rafiq Yusifoğlu "Xiffət" romanı ilə Azərbaycan ədəbiyyatında “Peyzajın Fəlsəfəsi”ni yeni səviyyəyə qaldırıb. O, sözlərlə elə bir mənzərə yaradıb ki, orada hər daşın dili, hər ağacın yaddaşı var. Ümidin yaddaşı bu peyzajın içində cilalanır və saflaşır. Yazıçı bizə sübut edir ki, xiffət çəkən insan tənha deyil; onun arxasında dağlar kimi dayanan xatirələri, onu isidən "işıq səsi" var. Bu romanı oxuyan hər kəs öz daxilindəki o sonsuz peyzaja baxacaq və orada öz itirilmiş, lakin heç vaxt unudulmamış cənnətini tapacaq. Biz bu romanı oxuyarkən ağladıq, çünki Ümidin simasında öz itirdiklərimizi gördük. Amma biz həm də bu romanla bərabər dirçəldik, çünki Ümidin yeni doğulan övladında, Şəlalənin sonsuz şəfqətində və o "işıq səsində" gələcəyin qələbəsini tapdıq. Rafiq Yusifoğlunun bu əsəri, Azərbaycan ədəbiyyatında travmanı zəfərə, sükutu fəryada, yaddaşsızlığı isə milli oyanışa çevirən ən böyük ruh dastanlarından biridir.
Məqaləni bitirərkən, "Xiffət" romanının bizə qoyduğu o böyük həqiqət işığında, hər bir oxucunun öz daxilinə boylanması üçün bir sual buraxıram: "Əgər yaddaşımız bir gün bizi tərk etsəydi və ruhumuzun yalnız bir duyğunu saxlamaq haqqı olsaydı, sən o “Xiffət” diyarından özünlə hansı xatirəni götürərdin ki, o, səni yenidən insan etməyə bəs eləsin?"
Günel Almaz,
Filologiya üzrə fəlsəfə doktoru.
2026 yanvar
Daha ətraflı məlumat və yeniliklər üçün ain.az saytını izləyin.
