Astana, 7 yanvar, AZƏRTAC
Qazax və Azərbaycan xalqlarının ortaq türk irsi onların dilində, ilk növbədə, oxşar dünyagörüşlərini və dəyərlərini əks etdirən atalar sözləri, məsəllər və idiomlarda aydın şəkildə özünü göstərir. AZƏRTAC qazax yazıçısı və ədəbiyyatşünası Anar Kabdullina ilə bu qohumluğun günümüzdə nə qədər dərindən davam etdiyi və Qazaxıstan ilə Azərbaycan arasında mədəni əlaqələrin möhkəmlənməsində hansı rol oynadığı barədə söhbət edib.
- Ortaq türk kökləri atalar sözləri, məsəllər, idiomlar, habelə qazax və Azərbaycan dillərinin lüğətində nə dərəcədə əks olunur?
- Qazax və Azərbaycan xalqlarının ortaq türk kökləri bu gün də bizi birləşdirməyə, dillərimizi, düşüncə tərzimizi və mədəni dəyərlərimizi formalaşdırmağa davam edir. Atalar sözləri, idiomlar və lüğət oxşarlığı müasir dünyada xalqlarımızı bir-birinə daha da yaxınlaşdıran mənəvi və tarixi əlaqəni daha çox vurğulayır.
Sözsüz ki, qazax və Azərbaycan dillərinin ortaq türk mənşəli olması dərindən əks olunur, bu yaxınlıq düşüncə və obrazların dərinliyinə çatır. Qazax dili qıpçaq qrupuna, Azərbaycan dili isə oğuz qrupuna aid olsa da, hər iki dilin əsas lüğəti gündəlik düşüncəni formalaşdıran və zamanla faktiki olaraq dəyişməz qalan təməl təbəqə - ortaq türk ana dilindən qaynaqlanır. Atalar sözləri və məsəllər təbəqəsi xüsusilə aşkaredicidir. Qazax atalar sözləri – “Söz suyekten ötedi” və Azərbaycan atalar sözləri "Söz ox kimidir" fərqli şəkildə yazılır, lakin hər ikisi eyni məna ifadə edir: bir söz fiziki ağrıdan daha çox ağrı verə bilər. Eynilə, qazaxlarda “Birlik bar yerdə tirlik bar” və azərbaycanlılarda “Birlik olan yerdə dirilik olar” atalar sözləri faktiki olaraq eynidir və cəmiyyətin yaşaması, inkişafı üçün birliyin dəyərini vurğulayır. Bu atalar sözlərinin çoxunda, hətta fərqli ifadələrlə belə olsa da, vahid bir türk zehni kodu asanlıqla tanınır ki, bu da xalqlarımızın əsrlər boyu oxşar mədəni və sosial-iqtisadi mühitdəki yaşamasından xəbər verir.
- Niyə atalar sözləri, məsəllər və deyimlər qazax və Azərbaycan dilləri arasındakı oxşarlıqları ən yaxşı şəkildə qoruyur?
- Xalq ifadələri kitablarda deyil, həyatda yaranır. Atalar sözləri, məsəllər və deyimlər əsrlər boyu ortaq həyat təcrübələrindən, əməkdən, köçəri həyatdan, ailə münasibətlərindən, şərəf, söz və ədalət anlayışlarından formalaşıb. Onlar yüzilliklər ərzində şifahi şəkildə nəsildən-nəslə ötürülərək qədim semantik çərçivələrini qoruyub saxlayıblar. Məhz buna görə də atalar sözləri və deyimlər dillərimiz arasındakı oxşarlıqları ən yaxşı şəkildə qoruyur. Fərqli səslənməsinə baxmayaraq, onlarda ortaq bir türk düşüncə tərzini və dünyagörüşünü tanımaq asandır. Çünki onlar xalqın yaddaşını qoruyur.
- İki xalqın ortaq lüğətində, atalar sözlərində və deyimlərində təzahürünü tapan vahid türk düşüncə tərzindən danışmaq mümkündürmü?
- Azərbaycan və qazax ədəbiyyatında elə müəlliflər var ki, onların düşüncələri zamanla təkcə Azərbaycan deyil, həm də bütün türk mədəniyyətinin bir hissəsinə çevrilib. Məsələn, Füzuli və Abay Kunanbayevin zamanla məşhur aforizmlərə çevrilən deyimləri var. Bu, onların sözləri xalqın həyatı, əməyin dəyərini, şərəfi, dostluğu və müdrikliyi dəqiq əks etdirdiyi üçün baş verib. Əgər böyük Füzuli deyirsə ki, “Səyyah, doğru yolu tutsan, əsl dost yolda sənə dayaq olar”, onda qazax xalq müdrikliyi eyni fikri bu şəkildə ifadə edir: “Alıs jolğa şıqsan, senimdi serik taqda”, bu da “Uzun səyahətdə özünə sadiq yoldaş seç” kimi tərcümə edilə bilər. Burada təkcə yol deyil, həm də yanında gedən insan vacibdir, çünki sadiq yoldaş səni heç vaxt ehtiyac duyduğun zaman tərk etməz. Bu atalar sözlərinin və deyimlərinin çoxu vahid türk perspektivini əks etdirir. Misal üçün, böyük Azərbaycan şairi Nizami Gəncəvinin müdrik kəlamını nəzərdən keçirək: “Ürəkdən gələn söz ürəyə yatar”. Bu deyim çoxdan türk dünyasının bir hissəsinə çevrilib və bir çox xalqın atalar sözləri və məsəllərinin əsasını təşkil edir. Beləliklə, qədim türk müdrikliyi xalqlarımızı həyatın təməli olaraq qalan ortaq dəyərlərlə - səmimiyyət, əxlaq və insan münasibətlərinin dərinliyi ilə birləşdirərək yaşayır.
- Ortaq dil və folklor irsi - sözlər, ifadələr, atalar sözləri bu gün Qazaxıstan ilə Azərbaycan arasında mədəni əlaqələrin möhkəmlənməsində hansı rolu oynayır?
- İnanıram ki, ortaq dil və folklor irsi Qazaxıstan ilə Azərbaycan arasında mədəni əlaqələrin möhkəmlənməsində əsas rol oynayır. Bu, xalqlarımızın kökləri qədim dövrlərə gedib çıxan qohumluq və mənəvi əlaqə hiss etdiyi canlı bir davamlılıq ipi yaradır. Şifahi ənənədə öz əksini tapan xalq müdrikliyi nəsilləri və ölkələri birləşdirən körpü rolunu oynayır. Qazaxıstan və Azərbaycanı təkcə ortaq mədəniyyət, tarix və dil deyil, həm də mənəvi dəyərlər, ilk növbədə, ədəbiyyat birləşdirir. Tanınmış qazax yazıçısı Madi Raimovun “Cənubi Qafqaz türkləri” kitabı müasir dünyada türk dövlətlərinin roluna həsr olunmuş hərtərəfli tədqiqat əsəridir. Müəllif Azərbaycan dövlətinin formalaşmasının ən erkən mərhələlərindən başlayaraq, həmçinin Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsinə şəxsi baxışını təqdim edir. İstedadlı şair Sayat Kamşıqer digər qazaxıstanlı yazıçılarla birlikdə Azərbaycan ədəbi ictimaiyyəti ilə fəal əməkdaşlıq şəraitində tərcümələr edir və ən əsası, mədəni mübadiləni həqiqi və mənalı edən canlı insani əlaqələr qurur. İndiyə qədər “Jalın” və “Tanşolpan” jurnallarında Azərbaycan şairlərinin şeirlərinin tərcümələrini oxumuşuq. Tanınmış şair və tərcüməçi, Azərbaycan Yazıçılar Birliyinin sədr müavini Səlim Babullaoğlu mühazirə oxumaq və yaradıcılıq emalatxanasının təcrübələrini gənc şair və yazıçılarla bölüşmək üçün Almatıya səfər edib. Nəsrdə Etibar Muradxanlının Qarabağ faciəsinə həsr olunmuş “Beşinci mövsüm” romanı hazırda tərcümə olunur. Sayat Kamşıqer təkcə Azərbaycan ədəbiyyatının tərcüməsi ilə məşğul olmur, həm də ədəbi agent kimi azərbaycanlı oxucuları Qazaxıstan müəllifləri ilə tanış edir. Onun səyləri sayəsində Saule Dosjan, Zarya Jumanova, Nurlan Kami, Adilbek İbrahimulı və Fərhad Tamendarov kimi tanınmış Qazaxıstan yazıçılarının əsərləri Azərbaycan dilinə tərcümə olunub. Ötən ilin sonunda Sayat Kamşıqerin “Qarabağ” şeiri “PEN Club”un Beynəlxalq Mükafatlandırma mərasimində “İlin kitabı” seçildi və əlamətdar bir hadisə baş verdi. Nüfuzlu mükafatlandırma mərasimi Avstraliyanın Sidney Opera Teatrında baş tutub.
Mənəvi yaxınlaşmanın xüsusilə dəyərli olduğu müasir dünyada iki qardaş xalq arasında bu cür mənalı dialoqlar xüsusilə əhəmiyyətlidir. Biz Azərbaycan mədəniyyətinə və ədəbiyyatına daha dərindən nüfuz etmək, yeni adlar və istedadlar kəşf etmək istəyirik. Müxtəlif mədəni mübadilə formaları ölkələrimiz arasındakı əlaqələri gücləndirir və bir-birimizi daha yaxşı başa düşməyə imkan verir. Böyük müdrik Məhəmməd Füzulinin dediyi kimi, “Dünyada ətrafdakı hər şeyi unutdura biləcək yaxşı, ağıllı bir dostun olsun”. Qoy ölkələrimiz arasındakı mənəvi əlaqələr hər görüşdə bir-birimizə “Qardaş, karıdas” deməyə və bir-birimizi daha ilk kəlmədən başa düşməyə imkan versin.
Elşən Rüstəmov
AZƏRTAC-ın xüsusi müxbiri
Astana
