ABŞ prezidenti Donald Trampın Venesueləyə hərbi müdaxilə arqumentləri Avropada Qrenlandiya, Danimarka və bütöv NATO üçün mümkün nəticələrə dair narahatlıqları kəskin şəkildə artırıb. Avropa hökumətlərində ABŞ-ın eyni məntiqi Danimarka Krallığının yarımuxtar ərazisinə də tətbiq edə biləcəyi riski getdikcə ciddi qəbul edilir.
HİT.az xəbər verir ki, bu barədə "Bloomberg" yazır.
Venesuela liderinin həbsini və faktiki olaraq ölkə üzərində ABŞ nəzarətinin qurulmasını izah edərkən Tramp bu addımlarını XIX əsrin Monro doktrinasının müasir canlanması adlandırıb – bu prinsipə görə ABŞ Qərb yarımkürəsini strateji maraqları üçün öz zonası hesab edir. Prezident hətta onu “Donro doktrinası” adlandırıb.
Venesueləyə hücumdan sonra Tramp bu məntiqi birbaşa Qrenlandiya ilə əlaqələndirib və bildirib ki, adaya nəzarət onun üçün “tamamilə vacibdir” təhlükəsizlik baxımından. Avropa rəsmiləri qeyd edirlər ki, bu ideyalar artıq ABŞ-ın yenilənmiş milli təhlükəsizlik strategiyasında əks olunub və indi real hərəkətlərlə dəstəklənir.
Avropanın qarşısında problemlər var
Avropa və NATO üçün bu, tektonik nəticələrə malik ola bilər. ABŞ-ın Qrenlandiyaya potensial təzyiqi Vaşinqtonun Alyansın digər üzvlərinə birbaşa qarşı durması demək olardı. Belə ssenari NATO-ya etibarı sarsıdar və Avropa İttifaqını ilk dəfə ciddi şəkildə öz hərbi müstəqilliyini düşünməyə vadar edər.
“Əgər ABŞ NATO-nun başqa bir ölkəsinə hərbi müdaxilə etməyə qərar verərsə, onda hər şey dayanacaq – o cümlədən NATO və İkinci Dünya Müharibəsinin sonunda qurulmuş bütün təhlükəsizlik sistemi,” – Danimarka Baş naziri Mette Frederiksen TV2-də bildirib.
Formaca Qrenlandiya NATO-nun 5-ci maddəsinin qoruması altındadır, bu maddə kollektiv müdafiəni nəzərdə tutur. Lakin Trampın son addımları Avropalıları onun ada ilə bağlı uzunmüddətli maraqlarına yenidən baxmağa məcbur edib. Danimarka Beynəlxalq Araşdırmalar İnstitutunun eksperti Rasmus Sondergaard deyir:
“Narahatlıq əvvəldən var idi, amma Venesuelədən sonra vəziyyət kəskinləşdi. Tramp göstərdi ki, maraqları üçün çox irəli gedə bilər.”
Məlumata görə, Danimarka hökuməti Trampın bəyanatlarını ciddi qəbul edir və onları sadəcə danışıqlar taktikası hesab etmir. Kopenhagen açıq bəyanatlardan çəkinir, amma getdikcə daha çox hər hansı təzyiqin qəbuledilməz olduğunu vurğulayır.
“Qrenlandiyaya qəbuledilməz təzyiq göstərilir. Ada açıq şəkildə bildirib ki, gələcəyini özü müəyyən etmək istəyir,” – Frederiksen qeyd edib.
Sabitsizlik Moskvaya “hədiyyə” olar
Ada geniş muxtariyyətə malik olsa da, müdafiə və təhlükəsizlik məsələləri Danimarkanın əlindədir. Region iqlim dəyişiklikləri, yeni dəniz yollarının açılması və resurslara çıxış baxımından strateji əhəmiyyət qazanır. Cavab olaraq Rusiya və Çin Arktikada fəaliyyətini gücləndirib və ABŞ-la NATO ilə rəqabət aparır.
Ekspertlər xəbərdarlıq edirlər ki, ABŞ-ın Qrenlandiyaya müdaxiləsi bütün Qərb alyansını sabitsizləşdirə və Moskva ilə Pekin üçün “hədiyyə” ola bilər. Bundan əlavə, NATO-nun nizamnaməsi üzv ölkələrdən biri digərinə qarşı güc tətbiq edərsə nə etmək lazım olduğunu açıq göstərmir. Almaniyanın Marshall Fondundan Ian Lesser bildirir:
“Hətta Qrenlandiya ilə bağlı hərbi ssenari az ehtimal olunsa da, NATO və transatlantik münasibətlər üçün real təhdid təşkil edər.”
Belə bir inkişaf Avropa İttifaqı üçün də ciddi sınaq olardı. Böhran zamanı Danimarka Avropa tərəfdaşlarından dəstək istəməli olardı, halbuki onlar ABŞ-ın yaxın müttəfiqləri olaraq Rusiya ilə qarşıdurmada ondan asılıdırlar.
Hazırda Aİ liderləri açıq şəkildə Danimarka və Qrenlandiya ilə həmrəy olduqlarını bildirirlər və NATO mexanizmlərinin fəaliyyətini vurğulayırlar. Avropa Komissiyası dramatikanı azaltmağa çalışır, Qrenlandiyanı ABŞ-ın müttəfiqi, düşməni olmadığını qeyd edir.
Lakin Kopenhagendə hər hansı ssenari istisna edilmir.
“Mən əsəbi biri deyiləm, amma həm də sadəlövh deyiləm. Ona görə də xəritədəki hərəkətləri diqqətlə izləyirəm,” – Mette Frederiksen yekunlaşdırıb.
“İncə sərhəd”
Trampın Qrenlandiya ilə bağlı ambisiyaları Avropada geniş müzakirə olunur, – Financial Times yazır.
“Bu incə sərhəddir,” – bir yüksək vəzifəli Avropa rəsmisi deyib. “Danimarkaya həmrəylik hər kəs üçün aydındır.”
İkinci bir Aİ rəsmisi bildirib: “Kim artıq müttəfiqimiz deyil, bilirik. Sadəcə hələ də ümid edirik ki, yanılırıq və problem öz-özünə yox olacaq,” – Trampın NATO-nu görməzdən gəlməsini nəzərdə tutaraq.
Qrenlandiya nazirləri adalarının “biznesə açıq” olduğunu bildirib. Lakin rəsmilərə görə, ABŞ investorları gənc mədən sənayesinə getdikcə daha çox maraq göstərir.
“Yeganə şey ki, onlar hələ təklif etməyib, amma heç vaxt təklif edə bilməyəcəklər: Qrenlandiyanın Amerikaya çevrilməsi,” – bir yüksək vəzifəli Aİ diplomatı bildirib. Başqa biri əlavə edib: “Onların onu ilhaq etməsinə ehtiyac yoxdur. İstədikləri hər şeyə sahib ola bilərlər. Məhz bu onu bu qədər sirli edir.”
Samir
